ايرادهائى را كه ملا اسماعيل حكيم و فيلسوف و عارف بزرگ زمان خود نوشته است و همچنين شرحى را كه ملا زين العابدين نورى شاگرد آخوند نورى تأليف كرده است، حاكى از آن است كه شرح احسائى بر مشاعر در دسترس اهل فن بوده و مورد بحث و دقت قرار گرفته و اعتراضات ملا اسماعيل در حقيقت صداى همه اهل فن است. اين نكته هم مسلم است كه كلمات شيخ احمد بوجه من الوجوه قابل قبول نبوده است.

كلمات ملا اسماعيل در رد نوشته احسائى بى‌شك در استحكام و متانت، نظير كلمات خود ملا صدرا است. ملا اسماعيل اصفهانى يكى از مروجين عاليقدر حكمت متعاليه و فلسفه ملا صدرا است، شاگردان زيادى نظير آقا على مدرس «حكيم» و حاج ملا هادى سبزوارى و آقا محمد رضاى قمشه‌اى و آخوند ملا آقاى قزوينى تربيت كرده است كه همه از اساتيد بزرگ فلسفه بوده‌اند.

بايد گفت توجه و غلوى كه اخيرا از آقاى كربن نسبت به عقايد احسائى مشاهده مى‌شود، نمى‌تواند شاخص مقام علمى ايشان باشد، بلكه اين توجه ناشى از شيفتگى و دلباختگى خاصى است كه معظم له به طور عموم نسبت به مبانى شرقى ابراز مى‌دارد و ليكن اين نظريه ارزش علمى ندارد و با موازين، درست در نمى‌آيد، ان شاء الله تعالى آقاى كربن با توجه بيشترى كه در خور مقام علمى ايشان است، در اين قسم از مسائل، تجديدنظر خواهند نمود. در نتيجه علاقه شديد به آقاى كربن نتوانستم اين انحراف علمى را از معظم‌له ناديده بگيرم. همان‌طورى كه مطالب نفيس علمى در كتب شرقى زياد است، عقايد خرافى و خارج از موازين علمى و عقلى هم زياد ديده مى‌شود.

آقاى كربن در قسمت فرانسوى كتاب تصريح كرده است كه احسائى به علت آن كه شيعه متصلب بوده است، تابع اخبار و احاديث بوده به اين جهت هرجا حرفهاى ملا صدرا را مخالف با حديث امامان دانسته، رد كرده است و آقاى كربن اين نكته را هم بيان نموده است كه ملا صدرا نيز شيعه متعصبى بوده است و استناد به احاديث در نوشته‌هاى ملا صدرا كم نيست، چنان كه در تفسير و شرح اصول كافى و در