داماد و جمعى ديگر [١]، مراتب عالم وجود از مجردات و ماديات، بسائط و مركبات را، علم تفصيلى حق مى‌دانند و علم تفصيلى قبل از ايجاد در مرتبه ذات را منكرند. [٢]

٣. برخى از اهل حكمت و فلسفه مثل فرفوريوس و عده‌اى از اتباع مشائين از باب اتحاد صورت عقلى با جوهر عاقل، حق را عالم به اشيا مى‌دانند. [٣]

٤. افلاطون الهى و اتباع او ملاك علم تفصيلى حق به أشيا را به صور مفارق و مثل نورى مى‌دانند و قائلند كه حق تعالى به واسطه شهود ارباب انواع، همه حقايق را مشاهده مى‌نمايد و وجود خارجى مثل نورى، علم تفصيلى حق است. [٤]

٥. معتزله به واسطه صعوبت تصور تعلق علم به معدومات، به ثبوت ماهيات منفكة عن كافّة الوجودات قائل شده‌اند و متعلق علم حق قبل از اشيا را، ثابتات ازلى مى‌دانند. [٥]

٦. محققان از اهل كشف و شهود، علم تفصيلى حق را به اشيا قبل از وجود حقايق و ظهور حق در مجالى ممكنات را عبارت از ظهور حقيقت وجود در احديت «ظهور المفصّل مجملا» و تجلى در مقام واحديت و اسما و صفات به صور اسما و صفات و اعيان ثابته «ظهور المجمل مفصّلا» مى‌دانند كه از آن به شهود المفصل مجملا در احديت و شهود

[١] . حكمة الإشراق ضمن مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج ٢، ص ١٥٢؛ التلويحات و المطارحات ضمن مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج ١، صص ٧٠- ٧٤ و ٤٨٨؛ شرح مسألة العلم، صص ٢٨- ٢٩؛ شرح الإشارات، ج ٣، صص ٣٠٤- ٣٠٦؛ علامه شيرازى، شرح حكمة الإشراق، صص ٣٥٨- ٣٦٥؛ القبسات، صص ٣٦٥ و ٤١٧- ٤١٨؛ شهرزورى، شرح حكمة الإشراق، صص ٣٧٦- ٣٨٤؛ الأسفار، ج ٦، ص ١٨١ به نقل از ابن كمّونه و شهرزورى.

[٢] . اين قول را آخوند ملا صدرا تمام نمى‌داند، چون اين قول صريح در نفى علم تفصيلى در مقام ذات است.

ر. ك: الأسفار، ج ٦، صص ٢٤٩- ٢٦٣ و المبدأ و المعاد، صص ٧٩ و ٨٠ و ٨٤.

[٣] . ر. ك: الأسفار، ج ٦، ص ١٨٢؛ صدر المتألّهين- قدس سره- المبدأ و المعاد، ص ٦٨؛ شوارق الإلهام، ص ٥١٦؛ شرح المنظومة، قسم الفلسفة، ص ١٦٧.

[٤] . ر. ك: الجمع بين رأيي الحكيمين، ص ١٠٥؛ الملل و النحل، ج ٢، صص ٨٢- ٨٩؛ الأسفار، ج ٦، ص ١٨١؛ صدر المتألّهين- قدس سره- المبدأ و المعاد، ص ٦٧؛ شوارق الإلهام، ص ٥١٦؛ شرح المنظومة، قسم الفلسفة، ص ١٦٥.

[٥] . ر. ك: شرح المقاصد، ج ٤، ص ١٢٤؛ الأسفار، ج ٦، ص ١٨١؛ صدر المتألّهين- قدس سره- المبدأ و المعاد، ص ٦٧؛ شرح المنظومة، قسم الفلسفة، ص ١٦٥.