صدر الحكماء (ملا صدرا) به طور مبسوط و مشروح اين معنا را تقرير و تحقيق كرده است و علاوه بر اثبات عقول طولي و عرضي در قوس صعود و نزول اجسام و اشباح مجرد نيز اثبات نموده است. و اقوال حكماى مشاء را در نفى عالم اشباح و مثال رد نموده است. ما به طور اختصار اين بحث را در كتاب شرح حال و آراى فلسفى ملا صدرا [٢] تقرير نموده و توضيح داده‌ايم.

حكماى مشاء طريقه حصول كثرت در عالم خلق را بعد از اثبات آن كه عالم وجود، به وجود واجبى منزه از جهات عدمى و حدود امكانى محتاج مى‌باشد، به اين نحو تقرير كرده‌اند: اول موجودى كه از حق تعالى صادر شده است، بر طبق براهين بايد واحد به وحدت اطلاقى باشد، ولى چون معلوليت، ملازم با انحطاط وجود از مقام ربوبى است.

اين موجود واحد- كه در لسان اشراق به نور اول و در لسان حكماى مشاء به عقل اول و در لسان شرع به عقل و نور نبى و قلم و دره بيضا و غير اينها از القاب شامخ تعبير شده است و عرفا از آن به روح و از عقول به أرواح تعبير نموده‌اند- مشتمل است بر كثرت اعتبارى از قبيل وجوب غيرى و امكان ذاتى و وجود و ماهيت و تعقل ذات خود و تعقل مبدأ خود.

اين وجود به ملاحظه اشرف جهات و اكمل حيثيات خود مثل وجوب آن به مبدأ اول- جل جلاله- و تعقل مبدأ خود، واسطه از براى عقل ديگرى مى‌باشد.

و به اعتبار تعقل ذات خود و امكان ذاتى خود، واسطه صدور نفس مدبر فلك است.

و به اعتبار ماهيت و امكان ذاتى خود، منشأ صدور جسم فلكى است «فالجهة العالية للصادر

[١] . ابن عربى- قدس سرّه- فصوص الحكم، صص ٨٤- ٩٠ و ٩٩- ١٠٦؛ مصباح الأنس، چاپ جديد، صص ٤١٣ به بعد؛ قيصرى- قدّس سرّه- شرح فصوص الحكم، صص ٩٧- ١٠٢؛ تمهيد القواعد، صص ١٤٣- ١٦٦.

[٢] . ر، ك: شرح حال و آراى فلسفى ملا صدرا، صص ٩١- ١٢٨، و الأسفار الأربعة، مباحث عاقل و معقول و مباحث نفس، ج ٣، ص ٢٧٨ به بعد، و ج ٨.