شرح رسالة المشاعر - اللاهيجي، محمد جعفر - الصفحة ٤٧٨
ثلاثة، ثاني منها أو ثالث أو أوّل لا غير، و كذا ثاني منها أو ثالث منها له حدّ معيّن لا يشمل الكلّ، و وحدة ذاته تعالى و صفاته ليست كذلك، بل وحدتها وحدة حقّة و حقّ الوحدة[١]و حقيق بها أن لا تنقسم أصلا
[١]حقيقت حقه حق- جل شأنه العزيز- عبارت از وجودى محض است كه در مرتبه ذات، از كافه اشيا غنى است. از او در كلمات محققين [١] چنين تعبير شده است:
«فهو وجود محض فحسب بحيث لا يعتبر فيه كثرة و لا تركيب صفة و نعت لا اختلاف فيه لا اسم و لا رسم و لا نسبة و لا حكم بل وجود بحت».
معناى وجود بحت، وجود صرف مطلق عارى از كليه قيود حتى از قيد اطلاق است و مراد از كلمه لا اختلاف فيه آن است كه هيچ قيدى از قيود را ندارد، چون قيود، منبع اختلافات است و قيد، با اطلاق ذاتى منافى مىباشد.
حق تعالى واحد به وحدت حقه حقيقى انبساطى است كه موجب كليه كثرات است «بوحدتها دامت له كلّ كثرة».
توحيد به اصطلاح اهل اللّه علم به تفريد وجود محض است به نحوى كه جميع كثرات در آن وحدت منطوى باشند و معناى اين كلام احاطه قيومى حق اول بر جميع كائنات است.
«لا يشذّ عن حيطة وجوده شيء، وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ [٢].
وحدت بر سه قسم است:
١- ذاتى؛
٢- وصفى؛
٣- فعلى.
وحدت ذاتى عبارت از اعتبار وحدت «بماهى» مىباشد. اين وحدت با احديت مغاير نيست، بلكه عين احديت است و مراد اهل عرفان از احديت ذاتى همان معناست و اين وحدت در جميع اشياى ممكن سارى است.
[١] . نصوص، صدر الدين قونوى (آخر رساله تمهيد القواعد، چاپ سنگى، صص ١٨٢- ١٨٥، و تمهيد القواعد صص ٨٢- ٨٥)؛ مصباح الأنس، ص ٥٢.
[٢] . طه [٢٠] : ١١١.