كتاب تكوينى به اعتبارى ما بين دفتين نمى‌باشد. به اين اعتبار كتاب تكوينى شامل مرتبه احديت و واحديت نيز مى‌شود ولى بيشتر كتاب تكوينى حق، موجودات عالم خلق‌اند كه عارض بر حقيقت وجود منبسط و حق مخلوق‌به مى‌شوند و نفس رحمانى به اعتبار سريان و انبساطش در مقارع كلمات وجودى و مخارج حروف نشآت خلقى و امرى، مبدأ ظهور مظاهر و اعيان خارجى مى‌باشد. بنابراين، جميع ذرات وجودى، كتاب حق تعالى مى‌باشند كما اين كه به اعتبار جهت وحدت و لحاظ اصل وجود سارى مطلق بدون تقيد به مجالى، كلام حق‌اند.

عالم وجود به اعتبار كليات و اصول به كتاب آفاقى و كتاب انفسى منقسم مى‌شود. كتاب آفاقى را كتاب تفصيلى و فرقانى و كتاب انفسى را كتاب قرآنى و اجمالى ناميده‌اند، چون كتاب آفاقى از حيث آيات مفصل و از جهت «زبر و بينات» تعدد دارد، وجه تسميه آن به آفاقى به اين اعتبار است كه هر ذره‌اى از ذرات وجود آن افقى از آفاق مطالع شمس هويت حق تعالى است. كتاب آفاقى به اعتبارى مشتمل است بر كتاب جبروتى كه از آن به ام الكتاب تعبير شده است. اين كتاب به اعتبارى عقل اول و به اعتبارى جميع عقول طولى و عرضى مى‌باشد، عقول طولى را جبروت اعلا و عقول عرضى را جبروت اسفل و قضاى تفصيلى ناميده‌اند.

عقول طولى- سيما- عقل اول به واسطه بساطت حقيقت و هويت، مشتمل است بر جميع حروف و كلمات تام و كمالات حقايق ممكنات، ولى به طور وحدت و اجمال اين مجلاى عظيم را كه مشهد همه حقايق است، قلم اعلا و كتاب حتم و قضا و ام الكتاب ناميده‌اند.

همه حقايق وجودى از عقول طولى و عرضى و عوالم برزخى و موجودات مادى، وجود تفصيلى و فرقى و مظهر و مرتبه نازل اين وجودند، كما اين كه همه مراتب وجودى از عقل اول تا هيولاى اولى مقام ظهور و تفصيل و فرقان اصل حقيقت وجود واجبى مى‌باشند كه از تجليات و ظهورات او محقق شده‌اند. حقيقت وجود، غيب محض و باطن صرف است و معذلك به تجلى فعلى با آن كه مقام ذاتش مقام غناى عن العالمين است، عوالم غيب و