إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ‌[٢]على ما هو المدّعى ظاهر، لأنّ تبدّل الطبيعة يستلزم الجمع في الباطن، و الإرث دلّ على أنّ الموروث شي‌ء حصل بالتدريج، وفات عنه ما كان معدّا لحصوله. و أمّا الرجوع فإنّما بتغيّر الذات، إذ مع بقاء الذات بهذه الأوصاف اللازمة لا يمكن الرجوع إلى عالم أشرف. و باقي الألفاظ أظهر.

در جاى خود مبرهن گرديده است كه جميع طبايع موجود در عالم ماده داراى طبيعتى عقلى‌اند كه به حسب وجود تام‌تر و نسبت به موجودات مادى و طبايع سمت مدبريت دارد.

موجودات مادى، سالك به سوى عالم عقلند، چون هر فرعى بايد به اصل خود رجوع نمايد و هر صاحب غايتى بايد به غايت خود متصل و به اصل خود متحد و يكتا گردد، صاحب غايت متدرّج الوجود و غايت واصل، ثابت و باقى و دائمى است و غايت وجودى آن، شهود بارى تعالى مى‌باشد و چنان محو شهود حق است كه خود را نمى‌شناسد و امكان وجودى و قصور ذاتى آن به وجود حق اول و محبوب و مراد مطلق منجبر است و چون عشق به مافوق، جبلى و فطرى عقول است و تخلف از مقتضاى فطرت اصلى مفقود است و عقول، حق را شهود مى‌نمايند و شهود حق براى آنها فعليت دارد، طلب تدريجى و حركت در آنها براى نيل به محبوب اصلى مفقود است و حجاب بين آنها و حق تعالى نيست. انوارشان مطموس در نور وجود حق است و باقى به بقاى اويند و وجود آنها از وجود حق متميز نيست و بر آنها اطلاق لفظ عالم و ما سوى اللّه نمى‌شود. هرچه كه بر آن اطلاق اسم عالم مى‌شود، حادث زمانى و متحرك به حركت جوهرى است.

اين بود خلاصه كلام در فرق بين موجوداتى كه باقى به بقاى حق‌اند و موجوداتى كه باقى به ابقاى حق‌اند اين مطلب را صدر الدين شيرازى در اكثر از كتب خود بيان كرده است.

[١]الزمر [٣٩] : ٦٧.

[٢]مريم [١٩] : ٤٠.