الفرس بالنوع لأجل ماهيته[١]لا لأجل وجوده [٢]» انتهى كلامه. فالتخصيص في الوجود على الوجه الأوّل بحسب ذاته و هويته، و أمّا على الوجه الثاني فباعتبار ما معه‌

بلا مجعولية الملزوم، فينقطع السؤال عن سبب الامتياز». [١]

اين بيانات خالى از مناقشات نمى‌باشد. در هيچ مرتبه‌اى از مراتب، ماهيت امتيازى مستقل بدون اتّكاى به وجود ندارد. ماهيت در تعدد و تكثر و امتياز، تابع وجود است، بلكه مى‌توان گفت با قطع نظر از تجلى وجود و تلون به نور وجود ماهيات اعدام و اباطيلند و با لحاظ وجود اگرچه تعدد و تكثر و امتياز در ماهيات متصور است، ولى برگشتش به تعدد و تميز وجود است.

خلاصه كلام آن كه چون حقيقت وجود، واحد به وحدت اطلاقى است و تشخص، ذاتى آن مى‌باشد و داراى تجليات متعددى است كه از تعدد تجليات، مراتب طولى و عرضى وجود ظاهر شده است، اصل حقيقت وجود، متشخص و متميز بالذات است به اعتبار تعين اول.

مراتب طولى وجود غير از ماديات يعنى وجودات فوق اكوان (عقول طوليه و عرضيه) تخصص و تميزشان به شدت و ضعف و تقدم و تأخر و غنا و فقر است. مطلق وجود غير مادى، اعم از عقول طولى و عرضى و موجودات برزخى، مرتبه‌اى كه در آن واقع شده است، مقوم ذات آن است و از آن مرتبه تجافى نمى‌نمايد و آن مرتبه از وجود زايل نمى‌گردد، تميز در موجودات مادى به لوازم مشخصه از قبيل زمان و مكان و وضع و ماده و غير اين‌ها از عوارض مى‌باشد، هر موجودى كه در هر مرتبه‌اى از وجود واقع شده است، آن مرتبه مقوم و منشأ تميز و تخصص آن وجود است. زوال آن مرتبه با عدم چنين وجودى ملازم است. ممكن نيست خصوصيات ناشى از ماده از وجود مادى زايل شود و اصل وجود باقى بماند، اما ممكن است اصل وجود مادى به‌واسطه تحول و حركت جوهرى به وجود مجرد مبدل شود، نظير عقول لاحق و موجودات برزخى در قوس صعود.

[١]الماهية. خ ل.

[٢]المباحثات، ص ٤١، الرقم ٩.

[١] . ر. ك: كتاب المشاعر، ص ٥٧، چاپ سنگى.