شيخ الرئيس و ساير حكماى اتباع مشاء براهينى براى نفى اين قسم از تميز ذكر كرده‌اند [١] كه اين براهين تشكيك در ذاتيات را نفى مى‌نمايد. قوى‌ترين برهانى را كه براى نفى تشكيك در ذاتيات اقامه نموده‌اند، دو برهان است:

برهان اول: شيخ فرموده است: اگر ماهيت واحد، داراى افراد متعددى باشد كه بين افراد، در نفس ذات، تفاضل و شدت و ضعف باشد، فرد قوى- كه اكمل در مقام ذات باشد- اگر چيزى را كه در انقص وجود ندارد واجد نباشد، تميز و افتراق بين آنها نيست. و اگر بر چيزى كه در فرد انقص نيست مشتمل باشد، اين زياده كه در ناقص نمى‌باشد اگر معتبر باشد در سنخ طبيعت، به اين معنا كه تقويم طبيعت به آن باشد، اين دو فرد مشترك در طبيعت نيستند. و اگر آن زياده كه در اكمل است، امر زايد بر طبيعت است، اين زيادى در اكمل يا فصل مقوم است يا عرض زايد بر طبيعت.

برهان دوم: ذات شى‌ء اگر طبيعت كامل باشد، ناقص و متوسط، نفس ذات نيستند و اگر ذات شى‌ء، هر يك از ناقص و متوسط باشد، لازمه‌اش آن است كه آن دو فرد ديگر از افراد نفس طبيعت نباشند.

اين دو اشكال، مصادره به مطلوب است و اشكال كننده بين وحدت عددى و وحدت حقيقى خلط كرده است، بنابر مذاق كسانى كه تشكيك در ذاتيات را قائلند و مثل شيخ الاشراق‌ [٢] تشكيك را خاصى مى‌دانند نه عامّى- و معناى تشكيك خاصى آن است كه نفس حقيقت جوهر مثلا امرى واحد به وحدت اطلاقى انبساطى است كه در كامل و ناقص و

[١] . ر. ك: مقولات منطق الشفاء، ج ١، صص ٧٠- ٨١، فصل ٤، مقاله دوم؛ و صص ٩١- ١٠١، فصل ١ و ٢ از مقاله ٣؛ التحصيل، صص ٢٩٩- ٣٠٨.

[٢] . حكمة الإشراق ضمن مجموعه مصنّفات شيخ اشراق، ج ٢، صص ١١٩- ١٢١؛ قطب الدين الشيرازى، شرح حكمة الإشراق، صص ٣٠٣- ٣٠٥؛ شهرزورى، شرح حكمة الإشراق، صص ٣١١- ٣١٤.