مرتبه كلام قطب الاقطاب على بن ابى طالب است: «لست أعبد ربّا لم أره». [١] سالك در اين مقام فانى در حق و باقى به اوست. وجود سالك در اين مقام وجود حقانى مى‌شود. نصيب صاحب اين مرتبه از بطون سبعه قرآنى، بطن چهارم و پنجم و ششم و از مقامات، مقام قاب قوسين و از فتوح، فتح مبين است. اين مقام را انتهاى مراتب احسان مى‌نامند.

بعد از اين مرتبه، مرتبه أو أدنى است كه مختص به حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و أولياء و أوصياى طاهرين عليهم السّلام اوست. نصيب صاحب اين مقام از بطون سبعه قرآنى، بطن هفتم و از اقسام فتوح. فتح مطلق و از لطايف، لطيفه سابع است. فتح قريب، ظهور به كمالات روحى و قلبى و عبور از منازل نفس است. نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِيبٌ‌ [٢]. فتح مبين، ظهور به مقام ولايت و تجليات انوار اسماى الهى است كه مفنى صفات روح و قلب و مثبت كمالات سرّ است؛ يعنى سالك بعد از سير از مرتبه طبع و نفس و روح، به مقام سرّ كه مرتبه بعد از اين مقامات است مى‌رسد، چون مقام سرّ كاملتر است، قهرا آثار مقامات قبلى، فانى در اين مرتبه‌اند «انطواء كثرت در وحدت». فتح مطلق عبارت از تجلى ذات احديت و استغراق سالك در عين جمع و فنا و اضمحلال جميع رسوم خلقى و امكانى است‌ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ. ما اين معنا را به طور تفصيل در بيان ولايت كليه حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ذكر خواهيم كرد.

[١]توحيد وجودى اقتضا مى‌نمايد كه اصل حقيقت وجود و موجود، واحد باشد. اين وحدت به اصطلاح اهل اللّه، وحدت اطلاقى است نه وحدت عددى كه با وجود مراتب و درجات و تحقق شعب و شئون سازش نداشته باشد. توحيد بنابر اين مسلك توحيد خاص الخاصى يا أخص الخواصى است و جميع مراتب وجودى از عقل اول تا هيولاى أولى در سلك وجود واحدند. از براى حقيقت وجود مقام غيب و بطون و اجمال و ظهور و شهادت و

[١] . نقل بعبارات مختلفة. راجع: نهج البلاغة، ص ٣٤٤، الخطبة ١٧٩؛ التوحيد، ص ١٠٩، باب ما جاء في الرؤية، ح ٦؛ و ص ٣٠٥، الباب ٤٣، حديث ذعلب، ح ١؛ و ص ٣٠٨، نفس الباب، ح ٢.

[٢] . النصر [١١٠] : ١.