است» كه عبارت از وجود مطلق عارى از قيد اطلاق باشد (مراد از لا بشرط نفس طبيعت وجود «بما هى‌هى» است، يعنى حقيقت صرفه وجود من دون اعتبار تجريد و تخليط). اين حقيقت نه كثرت دارد و نه تركيب و نه صفت و نه نعت. از او به مقام لا اسم له و لا رسم له و لا نسبة و لا حكم، بل وجود بحت و غيب مجهول و كنز مخفى و عنقاى مغرب تعبير نموده‌اند و قولنا: «إنّه موجود» هو للتفهيم لا أنّ ذلك اسم حقيقي له، بلكه اسم او عين صفت او و صفتش عين ذات او است. منشأ كمال او نفس حقيقت وجود مى‌باشد كه قائم به ذات و متشخص به نفس است و با آن كه حقيقت واجب، وجود مأخوذ بشرط لا است يعنى بشرط عدم اشيا و بشرط عدم تعينات امكانى كه از او به مرتبه احديت و غيب اول و تعين اول تعبير نموده‌اند، قائلين به قول اول حقيقت وجود را أوسع از اين مرتبه دانسته‌اند و اين مرتبه را اول تجلى حق دانسته و گفته‌اند: اول تعينى كه حقيقت وجود به خود مى‌گيرد، همين تعين است.

محققان از عرفا و اوليا قول اول را اختيار كرده‌اند و بعضى ديگر از مشايخ بر قول ثانى هستند. ولى همان طورى كه قائلان به قول اول حقيقت واجب را منزه از حدوث و جهات تركيب و تعينات امكانى دانسته‌اند، فريق ثانى هم همين جهت را مراعات فرموده‌اند، و حق را در مقام ذات از اتحاد با اشيا و ماهيات منزه مى‌دانند و تجلى حق به اشيا را مثل فرقه اول همان ظهور فعلى و تجلى فعلى و سريان حق در اشيا را، سريان فعلى و بالجمله ما هو من صقع الحق را وجود منبسط و وجود عام و نفس رحمانى و حق مخلوق به هويت سارى و فيض اطلاقى «و المشية و الإرادة العنائية» و غير اينها از القاب شامخ دانسته‌اند.

بعد از معلوم شدن اين مطلب مى‌گوييم: حيثيت بر دو قسم است: حيثيت تقييدى و حيثيت تعليلى. تقييدى عبارت از حيثيتى است كه مكثّر ذات موضوع باشد. و حيثيت تعليلى، عبارت از امرى خارج از ذات موضوع است، مثل اين كه بنابر اصالت وجود، ماهيت كه امر اعتبارى و به تبع وجود موجود است، در انتزاع موجوديت از آن محتاج به حيثيت تقييدى است، يعنى ماهيت، بالذات موجود نيست و به تبع وجود موجود است. در اين مقام وصف موجوديت از براى ماهيت وصف به حال متعلق ماهيت است كه وجود باشد.