[١]برهان ديگرى كه حكيم سبزوارى در شرح منظومه‌ [١] براى اثبات اصالت وجود آورده و نظير برهان مذكور برهان نقضى است، اين است: جمع كثيرى از محققان فلاسفه و حكمت قائل به اعتباريت وجود و أصالت ماهيت هستند و مصرند بر اين قول كه اثر جاعل، نفس ذات ماهيات است (بدون حيثيت تقييدى) و معذلك بر نفى تشكيك در ماهيات و ذاتيات، برهان اقامه نموده‌اند، اگرچه براهينى كه حكماى مشاء جهت نفى تشكيك در ذاتيات اقامه نموده‌اند تمام نيست، ولى از تحقيقات گذشته معلوم شد كه سنخ ماهيت نمى‌تواند صاحب عرض عريض و مراتب باشد. مقدمه‌اى را نگارنده، براى واضح شدن اين مطلب بطور تلخيص ذكر مى‌كند:

تمايز دو موجود يا به نفس ذات است مثل تمايز اجناس عاليه و اعراض تسعه از يكديگر كه تمايز در آنها به حسب نفس ذات و حقيقت است. مثلا مقوله كم از حدّ كيف و هكذا كيف از مقوله اين و همين طور مقوله اين از وضع به تمام ذات خارج است و قدر جامع ذاتى در بين اين مقولات موجود نمى‌باشد. يا آن كه تمايز، به شيئى ديگر از سنخ ماهيت مى‌باشد، نظير تمايز انواع مختلف از يكديگر به فصول منوعه، مثل تمايز انسان از ساير حيوانات كه در معناى جنسى مشتركند و تميزشان به فصول است. يا تفاوت به امور خارجه از ذات است، مثل تميز افراد انسان از يكديگر.

مشاء تمايز را منحصر به اين سه قسم مى‌دانند [٢]، ولى حكماى اشراق و محققان اهل ذوق برآنند كه ممكن است تمايز، در افراد يك حقيقت واقع شود، ولى به نفس ذات حقيقت به نحوى كه اصل ذات، داراى مراتب متعدد و افراد مقول به تشكيك باشد، مثل حقيقت نور كه نفس ذات نور، حقيقت واحد و صاحب مراتب متكثرة است، تفاوت و تمايز بين انوار، خارج از حقيقت نور نمى‌باشد. [٣]

[١] . شرح المنظومة، قسم الفلسفة، ص ١٢.

[٢] . ر. ك: كشف المراد، صص ٦٠- ٦١؛ شوارق الإلهام، صص ٦٨- ٧٠؛ شرح المنظومة، قسم الفلسفة، صص ٤٣- ٤٤.

[٣] . ر. ك: حكمة الإشراق ضمن مجموعه مصنّفات شيخ اشراق، ج ٢، صص ١١٩- ١٢٤؛ قطب الدين شيرازى، شرح حكمة الإشراق، صص ٢٣٢- ٢٣٨؛ الأسفار، ج ١، ص ٤٢٧ به بعد؛ شرح حكمة الإشراق، صص ٣٠٣- ٣٠٥، تعليقه صدر المتألهين- قدس سرّه-؛ شرح المنظومة، قسم الفلسفة، صص ٤٣- ٤٤.