مشعر هفتم: در بيان اعتباريت ماهيت و اصالت وجود و تقرير آن كه صادر بالذات و مجعول حقيقى، وجود است، مى‌باشد. اين مطلب را در ضمن هشت مشعر بيان نموده است[٢]و در ضمن يكى از مشعرها[٣]بر طبق طريقه عرفا از براى وجود، سه مرتبه قائل شده است. اصل حقيقت وجود را «حق» و مرتبه ثانى وجود را «وجود مطلق» و مرتبه ثالث را «وجود مقيد» دانسته است. [٤]

مشعر هشتم: در بيان كيفيت جعل و ايجاد و افاضه است. اين مشعر مشتمل بر مشاعر متعدد است: مشعر اول آن در بيان سنخيت بين علت و معلول و بيان آن كه نسبت علت به معلول نسبت شى‌ء به فى‌ء و كامل به ناقص است. و مشعر دوم مشتمل بر سه منهج مى‌باشد: منهج اول مشتمل بر مشاعر متعدد است:

مشعر اول: در اثبات مبدأ وجود «و اين كه مبدأ سلسله حاجات و تعلقات بايد غنى‌

[١]از مطلب شيخ و بهمنيار در اين زمينه معلوم مى‌شود كه قائل به اصالت وجود بوده‌اند.

[٢]در اين كتاب از طريق جعل، ادله زيادترى را از كتاب اسفار ذكر كرده است. اصولا ملا صدرا مساله اصالت وجود را در اين كتاب كامل‌تر از ساير كتب خود ذكر كرده است.

اين كتاب را از قرار معلوم بعد از اسفار نوشته است.

[٣]ضمن مشعر هفتم بعد از فاتحه تحت عنوان «قول عرشى» ص ١٧٧.

[٤]عرفا، مرتبه اعلاى وجود را كه مقام صرافت و محوضت هستى است، حق مى‌دانند و مرتبه دوم وجود را وجود مطلق و منبسط و مرتبه سوم را وجود مقيد دانسته‌اند؛ ولى مصنف در اين رساله وجود مقيد را كه اثر مى‌نامند، مقدم بر وجود مطلق ذكر كرده است، اگر چه بنابر وحدت شخصى و ممشاى عرفا- قدس الله اسرارهم- تعبير به مرتبه از وجود، خالى از مسامحه نيست «كما هو الواضح عند المتدرّب في الفن». عارف كامل و حكيم محقق آقا ميرزا هاشم رشتى (قدس سره) حاشيه دقيقى بر اين موضع از مشاعر نوشته است‌ [١] كه ما آن را نقل و تحقيق كرديم. ر. ك: شرح رسالة المشاعر، صص ١٧٩- ١٨٠.

[١] ر. ك: كتاب المشاعر، ص ٧٧، چاپ سنگى.