نام مترجم محمد مهدى بن هدايت الله بن محمد موسوى است، نظر ملا محمد صادق در جعل و بيان كيفيت نسبت بين جاعل «علت مفيض وجود» و مجعول «معلول و مفاض» همان مختار ملا صدرا است. معلول را مرتبه نازله وجود علت مى‌داند. بنابر نوشته در اين رساله تشكيك در مراتب وجود تشكيك خاصى است.

حكمت صادقيه اردستانى- قدس سره- رساله‌اى است در مبحث نفس و قواى مربوط به آن كه ملا حمزه گيلانى به عنوان تقرير درس استاد نوشته است. اين رساله را حقير به دقت مطالعه نمود. ملا محمد صادق قواى غيبى نفس را بر خلاف گفته شيخ و اتباع و اتراب او مادى نمى‌داند و بر تجرد خيال كه يكى از قواى غيبى نفس است، برهان اقامه نموده است. برهان او به عينه مأخوذ از اسفار و ساير كتب ملا صدرا است.

در اين كه اردستانى در مسائل فلسفى بسيارى از آراى ملا صدرا را اختيار كرده است، ترديدى نيست. ولى در اين آرا پخته و متضلع نيست.

در اين رساله چند مطلب نادرست هم به چشم مى‌خورد، از جمله آن كه مؤلف[١]در پيدايش اصل وجود نفس نه طريقه شيخ را قبول كرده است و نه‌

شرح رسالة المشاعر ؛ ص٨٠

[١]ملا محمد صادق مورد غضب شاه سلطان حسين قرار مى‌گيرد و شاه به تحريك برخى از كوته‌نظران به جاى آن كه از فتنه و فساد در سراسر مملكت جلوگيرى كند، اين مرد بزرگ بى‌پناه را مورد تعدى خود قرار مى‌دهد به نحوى كه مورد رقت همه مردم واقع مى‌شود.

برخى در علل انحطاط صفويه نوشته‌اند كه بر هم زدن خانمان و آشيان اين روحانى عظيم الشأن شاه را به بليه تجاوز اوباش و اجامر افغان مبتلا نمود.

يك عده از اشخاص رمال و جادوگر و برخى از آخوندهاى معوج «كه نعوذ بالله از كج سليقگى و انحراف» اخبارى خشك و قشرى بى‌خبر از روح قرآن و سنت پيغمبر و ائمه اطهار عليهم السّلام چنان شاه مغفور را احاطه نمودند و به نحوى او را در غفلت گذاشتند كه تا آن واقعه شوم اتفاق افتاد كار را به جائى رساندند كه براى شاه در مدرسه چهار باغ حجره‌