حركت امر بالقوه است‌ [١] و داراى وجود صريح و بالفعل نمى‌باشد، مقدم بر وجود حادث نخواهد شد و بحث در علت موجب وجود است نه علت معد. علت شى‌ء بايد با شى‌ء به حسب وجود معيت داشته باشد، هر موجود حادثى احتياج به سبب حادثى دارد كه با آن به حسب زمان معيت دارد و طبعا بر آن مقدم است و علت بايد از وجود معلول قوى‌تر باشد، حركت، امرى بالفعل و محقق نمى‌باشد.

ديگر آن كه اين قائل تصريح نموده است بر اين كه حركت دورى ذاتا از جهتى دائم است و به اين اعتبار مستند به علت قديم است. در حالتى كه امر تجددى بقا ندارد تا چه رسد كه قديم باشد.

حق آن است كه امر متجدد و سيال نحوه وجود طبيعت جسماني است كه آنى ثبات ندارد، چون نحوه وجود جسمانيات، متجدد الذات و الهويه است. اين طبيعت ذاتا متحرك است، ولى در باطن وجود آن، حقيقت عقليه‌اى موجود است كه نسبت به طبيعت به منزله روح است و جهت ثبات طبيعت مى‌باشد و حفظ انواع متبدل بر وجود طبيعت، به آن فرد عقلى است كه به واسطه فرد برزخى طبيعت به طبيعت مادى متصل است «صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى». طبيعت جسمانى داراى هويت متصل متدرج الوجود است كه حالّ در

[١] . حكيم سبزوارى در مقام انتصار از قائل، از اشكالات صدر المتألهين جواب داده است. در جواب از اشكال ملا صدرا گفته است: «لعمري إنّ ما ذكره القائل مشحون بالتحقيقات منها الإشارة إلى أنّ معنى حدوث الوضع الفلكي هو استمرار التجدّدي طبقا لقول القدماء كما نقل (قده) في مقامه و لا ضلّ في كلامه- كما نجيب عن كل واحد إلّا في ماهو مذهب المصنّف من تجدد الطبيعة فانّه وافق المشهور، فقوله: «أنّ الحركة أمر نسبي» بحث لفظي؛ إذ لو بدّل «تجدد الوضع» «بالوضع المتجدد» لم يرد هذا». ر. ك: الأسفار، ج ٣، ص ١٢٩، تعليقه حكيم سبزوارى- قدس سره-.

اين اشكال بر صدر المتألهين وارد نيست، چون حركت با قطع نظر از مقوله‌اى كه در آن حركت واقع شده است، حقيقتى ندارد، علاوه بر اين، قائل به اين حرف؛ به حركت در جوهر معترف نيست و چيزى كه رابط بين حادث و قديم است، بايد امرى عينى و خارجى باشد نه معنا و مفهوم نسبى، چون حركت از قبيل اضافات است، معناى حركت، متحركيت شى‌ء است و ما به المتحركيت نفس طبيعت است. مناقشات ديگر حكيم سبزوارى هم بر صدر المتألهين وارد نيست. ما، در رساله حركت در جوهر به طور تفصيل متعرض مناقشات حكيم محشى به كلمات ملا صدرا و جواب آن مناقشات شده‌ايم.