و أمّا إذا كان المراد كلّ فرد، فرد منهما و كان الأعمّ أي الأعمّ من النزول و الصعود، ففيه تفصيل. و بعضهم يقول: إنّ في الصعود للأجسام تقدّم على الأرواح و هذا ليس على الإطلاق، بل تقدّم من حيث الإعداد و تأخّر من حيث الإيجاد كتقدّم السّماء على الأرض و الأرض على السّماء كما قيل، فتدبّر.

العرش فأسكن ذلك النور فيه فكنّا نحن بشرا نورانيين و خلق أرواح شيعتنا من طينتنا» [١].

ابن بابويه (قده) در كتاب توحيد به سند خود از ابى عبد اللّه حضرت صادق عليه السّلام نقل كرده است: «إنّ اللّه خلق المؤمنين من طينة الجنان و أجرى فيهم من روحه» [٢] بر طبق قواعد عقليه، نفس با اين وجود نفسى كه حتما بايد در بدء وجودى متعلق به ماده جسماني باشد، ممكن نيست قبل از بدن تحقق داشته باشد، ولى به وجود برزخى و عقلى يعنى به وجودى متناسب با عالم عقل تحقيقا وجود دارد و از براى طبيعت، افراد متعدد و عوالم مختلف است.

حقيقت انسان داراى نشآت ثلاث از ماده و برزخ و عقل مى‌باشد و اين معنا در قوس نزول و صعود هر دو محقق است و چون نفس، قبل از اين بدن به كينونت عقلى و مثالى وجود دارد، تناسخ لازم نمى‌آيد و لازم نمى‌آيد كه معطل الوجود باشد، چون تعلق به ماده، شأن وجود فرقى نفس است، نه وجود جمعى عقلى. و علاوه بر اين لازم نيست كه تعدد نوع واحد از ناحيه ماده باشد، تعدد گاهى از ناحيه جهات متكثر در فاعل نيز محقق مى‌شود، نظير تعدد نفوس برزخى و صور خيالى قائم به نفس. تفصيل اين مبحث از طور اين تعليقه خارج است به كتب مفصل رجوع شود [٣] جميع نفوس در عالم عقل موجود بوده‌اند و بواسطه سيئه‌اى كه از پدر ما آدم سر زد به مقتضاى‌ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ به اين نشأه نزول نمودند.

[١] . بحار الأنوار، ج ٢٥، ص ١٣، ح ٢٦ عن بصائر الدرجات.

[٢] . در توحيد صدوق- قدّس سرّه- يافت نشد، بله مرحوم كلينى- قدس سره- آن را در كافي، ج ٢، ص ١٦٦، باب أخوّة المؤمنين بعضهم لبعض، ح ٢ از امام باقر عليه السّلام ضمن حديثى نقل كرده است.

[٣] . اسفار، سفر نفس، ج ٨، صص ٣٤٣- ٣٨٠.