نفس در اول مرحله وجود چون ماده از براى معقولات است به تدريج به واسطه استكمال ذاتى، عقل بالفعل و صورت عقلى و مرتبه فعليت نفس مى‌گردد، نفس در اول مرحله ادراك كليات به نحو رؤيت شى‌ء از بعيد، حقايق را در عقل ملاحظه مى‌كند، بعد از استكمال بيشترى در قوس صعود، با عقل فعال متحد مى‌گردد و در مقام لحاظ مادون و قوس نزول، به حول و قوه الهى خلاق صور علمى مى‌شود.

شيخ الرئيس و اتباع او به واسطه انكار تجرد خيال، در بقاى نفوس بسيط و سازج متحيرند و در مجالس سبعه به طور صريح به بطلان نفوس اطفال بعد از موت قائل شده است. در جاى ديگر به بقاى آنها قائل شده و گفته است: ملاك بقاى آنها همان ادراك اوليات است كه مرتبه خيلى ضعيف از ادراك باشد.

در نزد راسخ در فلسفه، نشأه آخرت، نشأه ادراكى و علمى است و نشأه ديگر منحصر به عالم عقلى صرف نمى‌باشد. اكثر نفوس، حشرشان، حشر برزخى است و انسان ادراك عقلى پيدا نمى‌نمايد مگر اين‌كه معانى كلى را ادراك نمايد، حشرش، حشر تام نخواهد شد مگر آن كه مراوده با مجردات پيدا نمايد، صرف ادراك امور عام و مفاهيم بديهى، مبدأ سعادت عقلى نمى‌شود، علاوه بر اين، نفوس جزئيه اطفال، ادراك كليات اولى را هم واجد نمى‌باشند. [١]

ملا صدرا در تطبيق مبانى و قوانين شرع با براهين عقلى، كار قابل توجه و شايانى را انجام داده است و در شرح اصول كافى و تفسير قرآن و اسرار الآيات، آيات و اخبار مربوط به مبدأ و معاد و معارف حقه را به نحو اعلا و اتم با براهين و مبانى عقلى وفق داده و مضامين حقايق نازل از طريق وحى را به صورت برهان در آورده، بلكه از تدبر و مراجعه به آيات و اخبار وارد از طريق ائمه عليهم السّلام مطالب زيادى را استفاده نموده است. در رساله سه اصل گويد: «عقل تا به نور عشق منور نگردد، راه به مطلوب اصلى نمى‌برد و همچنان كه حواس از ادراك مدركات قوه‌

[١]ر. ك: الأسفار، ج ٩، ص ١١٥.