الشواهد الربوبيه‌ [١] المظاهر الالهيه‌ [٢] و تفسير قرآن‌ [٣] و بعضى از كتب ديگر خود قائل به تشكيك خاص الخاصى است، يعنى بر طبق مسلك اهل توحيد، تشكيك در مظاهر قائل است و وجود را واحد شخصى مى‌داند. ما از براى روشن شدن عبارت مشاعر «إنّ الوجود مع كونه أمرا شخصيا» از ذكر قول فهلويون از حكما و محققان از عرفا ناچاريم.

[١]في بعض النسخ: و يعرض مفهومه لها.

حاصل قول فهلويون آن است كه حقيقت وجود، داراى مراتب مختلف مقول به تشكيك است. و مراتب وجودى از عقل اول تا هيولاى اولى متصل به يكديگر و فرق بين مراتب وجودى به شدت و ضعف است. و اين حقيقت يك مرتبه‌اى دارد كه آن عبارت است از حقيقت وجود بشرط لا كه از جميع تعينات ماهوى معرّاست و اين مرتبه از وجود، صرف و بسيط و تام و فوق التمام است، مصداق وجود، به اين يك مرتبه منحصر نيست. موجودات طرّا- از عقول طولى و عرضى و نفوس ناطقه و وجودات برزخيه على اختلاف المراتب- معاليل حق‌اند و ليكن چون فرق بين مراتب به شدت و ضعف است، همه اين مراتب از سنخ واحدند.

قائلان به اين قول تصريح كرده‌اند به اين كه وحدت حقيقت وجود، اطلاقى و وحدت اطلاقى، مساوق با وحدت شخصى است. و گفته‌اند: كثرت در مراتب طولى چون از مقتضيات اصل حقيقت است، برگشتش به اصل واحد است، لذا چنين كثرتى در وحدت اصل حقيقت وجود قادح نخواهد شد.

و گفته‌اند: با اين كه اصل حقيقت وجود صاحب وحدت اطلاقى و وحدت اطلاقى مساوق با وحدت شخصى مى‌باشد، معذلك يك مرتبه از اين حقيقت واجب است و بقيه مراتب محدود به حدود ماهوى، سلاسل ممكنات و انّيات جايزات را تشكيل مى‌دهند. اين كه‌

[١] . الشواهد الربوبيه، صص ٥١- ٥٢.

[٢] . همان، صص ٧٢- ٧٣. ملا صدرا در كتب خود قول عرفاء را اختيار نموده است و در اين كتاب همان طريقه را مشى نموده است. شارح محقق توجه به اين مطلب كما هو حقه نداشته است و اين مطلب مهم را شرح و بسط نداده است. ما در طى اين حواشى اين قبيل از مسائل را به طور كامل متعرض خواهيم شد.

[٣] . ملّا صدرا، تفسير القرآن الكريم، ج ١، صص ٦٣- ٦٤ و ج ٤، صص ٣٥٦- ٣٦٣ و ٣٩٣- ٣٩٦.