مرتبه كمون امكان استعدادى، به مرحله بروز و تجلّى فعليت انجاميد و گلشن علم و دانش به ظهور گلهاى گوناگون علما و حكماى عظام و دانشمندان عالى‌مقام آرايش گرفت؛ على‌الخصوص مابين آن دسته از حكماى اسلامى كه حكمت برهانى را با لطايف ذوقى و عرفانى آميخته و آن را با حقايق شريعت ايمانى سازگار داده باشند؛ و بالاخص در ميان متأخّران از قرن يازدهم هجرى زمان ميرداماد و مير ابو القاسم فندرسكى صاحب رساله فارسى صناعيه و رساله عربى حركت متوفاى (١٠٥٠ ه. ق) تا عصر حاضر كه حدود چهار قرن مى‌شود؛ حكيمى طليق اللسان و عارفى عذب البيان كه در جامعيت فنون عقلى و نقلى و احاطه به دقايق فلسفه و عرفان و تبحر در كشف رموز حكما و عرفا آيينه جلوه‌نماى آيت (إنّه عليم حكيم) و مظهر انور عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [١] باشد، مانند صدرالمتألهين ظهور نكرده واحدى كه هم‌سنگ و هم‌پايه او باشد، در ظرف اين مدت پا به عرصه وجود ننهاده است و انصاف را در حق وى توان گفت:

و إنّ لباسا خيط من نسج تسعة

و عشرين حرفا عن معاليه قاصر