شرح و تفسیر چهل خطبه نهج البلاغة - ایزدی، عباس - الصفحة ٦٨ - بيعت با على عليه السلام

طرف هجوم مى‌آوردند.)

در اين خطبه حضرت مى‌خواهند بفرمايند مردم بعد از اينكه از ظلم و ستم و تبعيضات عثمان به ستوه آمدند چگونه با ازدحام با من بيعت كردند و بعد هم چطور نامردى كردند و نقض بيعت نمودند. حضرت هجوم و ازدحام مردم را براى بيعت، تشبيه كرده‌اند به موهاى پر پشت و انبوهى كه اطراف گردن كَفتار است و از آن به يال تعبير مى‌شود. لذا وقتى مى‌خواهند بگويند يك جمعيتى زياد هستند مى‌گويند «كَعُرفِ الضَّبُع» مانند يال كفتار. و به قول ما مى‌گوييم جمعيت اينقدر زياد بود كه جاى سوزن انداز نبود، حضرت مى‌فرمايد: مردم اينطور با شوق و اشتياق و ازدحام فراوان، هجوم آوردند و با من بيعت كردند.

«ينثالون علىّ من كلّ جانب انثال الماء» «انثال» از مادّه «ثول» اجوف واوى است يعنى ريخت، مى‌فرمايد: مردم مانند رودخانه‌اى كه به جايى مى‌ريزد، بر سر من ريختند و با من بيعت كردند.

براى روشن شدن سخنِ حضرت على عليه السلام اين قضيه را نقل مى‌كنم كه وقتى قبلاً يك آقايى تازه به مرجعيّت مى‌رسيد مردم هجوم مى‌آوردند براى اظهار ارادت و تقليد از او مثل روزى كه مرحوم آيت‌اللّه سيد ابوالحسن اصفهانى رحمه الله فوت شده بود، مردم مى‌خواستند بيايند دست آقاى بروجردى را ببوسند و از ايشان تقليد كنند. خيلى وقت‌ها مى‌شد كه نزديك بود آقاى بروجردى زير دست و پاى مردم لگدمال شود.

اينجا هم حضرت مى‌فرمايد مردم از هر ناحيه‌اى بر من هجوم مى‌آوردند به طورى كه:

«حتّى لقد وطىء الحسنان، و شقّ عطفاى» (تا اينكه دو شست پايم لگدمال و دو پهلويم (دو طرف لباسم) پاره شد).

«حَسَنان» تثنيۀ حَسَن است بعضى از اهل لغت «حَسَن» را به معنى «ابهام» يعنى انگشت بزرگ پا مى‌دانند. و بعضى گفته‌اند مقصود از «حَسَنان» امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه السلام است. كه منظور حضرت اين است كه فشار و ازدحام جمعيت براى بيعت به قدرى زياد بود كه دو شست پايم و يا حسن و حسينم كه كنار من بودند، لگدمال شدند و لباس دو پهلويم پاره شد.