مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧١٩ - علت تفکیک حقیقت و اخلاق

دیگری فرع؛ حالا اصل قوه ادراکی است که میخواهد لذت ببرد و از رنج گرسنگی رهایی پیدا کند، ولی برای رسیدن به این هدف یک دستگاهی هم لازم است که در راه رسیدن به لذت با دستگاه ادراکی همکاری کند و غذا را هضم و جذب کند تا زمینه برای خوردنها و التذاذهای بعدی فراهم شود؟ یا قضیه برعکس است، طبیعت باید به مقصد خودش برسد، و شخص را مسخر کردهاند و در خدمت آن قرار دادهاند؟ در اینکه یک تناسب و هماهنگی شدیدی در کار هست [جای تردید نیست] و لهذا هر حیوانی لذت میبرد از آنچه که طبیعت به آن نیاز دارد و طبیعت هم به همان نیاز دارد که لذتبخش است. مثلًا زن که مجهز به دستگاه شیر و زاییدن است، از همین کارها لذت میبرد، در صورتی که حتی تصور زاییدن برای مرد [ناراحت کننده است]. این یک حسابی است در کار. حیوانی که تخم میکند از تخم گذاشتن لذت میبرد و آن که میزاید از زاییدن. یک چنین هماهنگی شدیدی در کار هست [١]. این اشتباه است که تصور شود غایت داشتن مخصوص ذیشعور است و وقتی گفته میشود طبیعت غایت دارد، اشکال شود مگر طبیعت ذیشعور است؟ غایت داشتن دستگاه شعوری به تبع غایت داشتن طبیعت است. غایت داشتن طبیعت به این است که حرکت میکند به سوی کمال خودش. به قول شیخ شعور داشتن، غیر ذی غایت را ذی غایت نمیکند، غایت داشتن به ذات خود شئ مربوط است، منتها یک وقت شعور به غایت دارد و یک وقت شعور به غایت ندارد.

ایشان (علامه طباطبائی) میگویند: عالم اعتبار از همین جا شروع میشود، و طوری هم تعبیر میکنند که اندیشههای اعتباری در موجودات زنده مطلقا [انسان و غیر انسان] وجود دارد، و همین تعمیم است که برای ما قابل قبول نیست. ایشان میگویند: رابطهای است میان طبیعت و غایات خودش که این رابطه، رابطه وجوب و

جواب: موارد انحرافی مورد نظر نیست، بخصوص در انسان که به حکم عقل کار میکند. منظور این است که به طور اجمال یک هماهنگی در حدی که نمیشود آن را حمل بر تصادف کرد وجود دارد، نه موارد استثنائی مثل حال بیماری که به دوا احتیاج هست ولی لذتی از خوردن آن به دست نمیآید، که آن هم از یک نوع تضاد میان دو مقتضی پیدا میشود که حالا خودش باز تفصیلی دارد. حیوان از دوا خوردن خودش لذت میبرد چون به حکم غریزه کار میکند ولی انسان که به حکم عقل کار میکند لذت نمیبرد. از تفصیل این مطلب صرفنظر میکنیم.