مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٥٤ - « امر بین الامرین » در فلسفه مارکسیسم

دوره قرون وسطی- که اینها بیشتر تاریخ اروپا را هم حساب میکنند- بعد از دوره یونان و دوره دوم یک دوره انحطاط است؛ مثلًا اول یک تمدن عالی یونان و بعد یک تمدن عالی روم، بعد هزار سال دوره انحطاط بوده است. علت این امر این است که این ضرورتها از اختیار انسانها ناشی میشود. البته این مسأله را ما قبول داریم و قبلًا هم اشاره کردیم که جامعه انسانی در مجموع رو به جلو میرود؛ یعنی در مجموع حرکتها که گاهی رو به پیش بوده، گاهی رو به عقب بوده، گاهی انحراف به راست و انحراف به چپ، و حتی گاهی توقف بوده، در مجموع رو به کمال است. یک وقت میگوییم این یک قافلهای است که حرکت کرده و ایست هم ندارد، نه به طرف راست نگاه میکند و نه به طرف چپ، همین طور میرود و میرود، و به قول اینها در نهایت هم به جامعه کمونیستی میرسد و بعد هم خودشان نمیدانند دیگر چه میشود؛ و یک وقت میگوییم این یک قافلهای است که حرکت کرده، گاهی هم توقف کرده و گاهی از این سو یا آن سو پیچیده، افراط و تفریط هایی پیدا میکند، گاهی رنگ مادی محض و گاهی رنگ معنوی محض پیدا میکند، و گاهی هم اساساً برگشته و به عقب رفته و باز دو مرتبه حرکت کرده است، اما در مجموع اگر معدل بگیریم جامعه رو به جلو میرود؛ و این یک برهان فلسفی دارد، چون حرکت به سوی کمال حرکت طبیعی انسان است، و این برمیگردد به نظریههای ما که انسان را در طبیعت خودش کمالجو میدانیم.