نزدیکتر شد. و همچنین محدود و نامحدود بودن زمان نیز تأثیری ندارد، زیرا ما نمیخواهیم در آن طرف و در کنار و مرز و حد زمان خدا را فرض کنیم. آیا زمان یا مکان محدود است یا محدود نیست عجالتا ما بحثی نداریم.

٤. ما قبلًا گفتیم که مسئله توحید از آن جمله مسائل است که باید در کیفیت طرح آن دقت کامل بشود. حل صحیح آن موقوف است به طرح صحیح آن. هر چند همه مسائل اینچنین است که حل صحیح آنها موقوف است به طرح صحیح آنها، ولی برخی از مسائل به طوری است که به اشکال مختلف طرح میشود و بعضی مسائل اینطور نیست. اکنون میگوییم: اگر دانستیم که چگونه باید این مسئله را طرح کنیم میتوانیم بفهمیم که با چه ابزاری درصدد حل مسئله طرح شده خود برآییم و لااقل از اینکه بعضی از ابزارهای ما قادر به حل آنها باشد چشم میپوشیم و در فکر آن یگانه ابزاری هستیم که کم و بیش قادر به حل آن خواهد بود؛ احتمالا خواهیم فهمید که آن ابزارهایی که وسیله جستجوی ما در صفحه زمان و مکان است و مسئله این است که بفهمیم در این صفحه زمان و مکان چه چیزی و چه مهرهای بر روی این صفحه قرار گرفته کافی نیست که با این ابزارها بفهمیم که آیا صفحه دیگری غیر از این صفحهها هست یا نیست. به طور کلّی ابزارهای بشر فرق میکند، با یک ابزار در جستجوی معدن است و با یکی در جستجوی آب، با یکی پیشبینی زلزله میکند و با یکی امواج رادار را اندازه میگیرد. ادراکات انسان و حواس انسان هم متفاوت است؛ با چشم مسموعات را نمیتوان دید و بالعکس، و با هیچیک از حواس نمیتوان صفحه غیر محسوس را کشف کرد. پس اولین اثر این گونه طرح این است که امید ما را از وسائل حسّی که بتوانند نفیا و یا اثباتا به طور مستقیم حل کننده مشکل ما باشند قطع میکند؛ بلی به طور غیر مستقیم مانعی ندارد که امور حسّی و علوم حسّی کمک ما باشند در حل مشکل.

٥. قبلًا گفتیم که یکی از جهات فرق این بعد پنجم و سایر ابعاد این است که این بعد ثابت است و آنها متغیر. اکنون میگوییم: یکی از طرق اثبات بعد پنجم همین است که چون سایر ابعاد متغیر است باید بعد ثابت و حافظی در جهان باشد که حافظ و نگهدارنده نظام جهان باشد همان طوری که بدن انسان که متغیر است وحدتش به وسیله روح که بعد ثابت بدن است محفوظ است.

یکی از جهات «من عرف نفسه عرف ربّه» همین است؛ یعنی اگر کسی در خود