چهار علت را حفظ کرد. این مطلب را بوعلی و صدرا در مباحث «ماده و صورت» گفتهاند و در عین حال در بحث «علت و معلول» از قانون چهار علت اسم بردهاند، یا از آن جهت که به لازمه تحقیق خود توجه نداشتهاند یا آن طور که معمولشان بوده است حتی الامکان نمیخواستهاند به کلام خود عنوان اعتراض به گفته اقدمین بدهند [١].

در تقسیمات علوم نیز همین طور؛ شیخ اشراق اندک تغییری داده است؛ صدرا در جلد دوم اسفار، چاپ قدیم، بیان خاصی دارد ولی خود او با ایمان به گفته خود تقسیم قدیمی منسوب به ارسطو را نیز صحیح میشمارد. در بیان قوای نفس نیز مطلب از این قرار است که اکنون مجال شرح نیست.

امّا قسم دوم یعنی مسائلی که فلاسفه اسلامی برهان آن را تغییر دادهاند یا برهانهای دیگری اقامه کردهاند. این قسمت زیاد است. برای این قسمت میتوان مسأله امتناع تسلسل، تجرد نفس، اثبات واجب، توحید واجب، امتناع صدور کثیر از واحد، اتحاد عاقل و معقول و جوهریت صور نوعیه را نام برد.

آنچه در این قسم قابل توجه است، تعیین ارزش برهانهایی است که بعداً اقامه شده است. مثلًا تا آنجا که اینجانب به یاد دارد تنها برهانی که قبل از فلاسفه اسلامی برای «امتناع تسلسل» اقامه میشده برهان معروف وسط و طرف است. این برهان را بوعلی و فارابی در کتب خود تکرار کردهاند، ولی خود فارابی برهان خاصی دارد که لقب «اسدّ و اخصر» یعنی محکمتر و کوتاهتر یافته است. خواجه نصیر الدین طوسی برهان دیگری دارد که از راه وجوب معلول به وجوب علت بیان شده است و به نظر ما بر هر دو برهان فوق ترجیح دارد؛ در پاورقیهای اصول فلسفه و روش رئالیسم جلد دوم آن را توضیح دادهایم. براهین دیگری نیز به نام تطبیق، تضایف، ترتّب، حیثیات، اقامه شده است. تا آنجا که من اطلاع دارم همه اینها بعد از ابن سینا و بعضی از اینها بعد از خواجه و قبل از صدرا اقامه شده است. صدرا برهان خاصی در این زمینه اقامه نکرده است ولی ما طبق اصول و مبانی صدرا برهان دیگری اقامه کردهایم که فکر میکنیم خالی از رجحان و مزیت نیست هر چند خود صدرا برهان قدیمی «وسط و طرف» را «اسدّ البراهین» میخواند.

برای اثبات واجب، آنچه از دوران قدیم یونانی و اسکندرانی مأثور است همان

[١]. جزوه تدریسی اینجانب در سال دوم معقول.