[میدانم]، همین چیزی که اینها به نام «احکام دگم» مینامند و اشکال میکنند مگر میشود چیزی برای همیشه درست باشد؟ هر چیزی اعتبار موقت دارد و در زمینه معین درست است. اتفاقا همین چیزهایی که اینها میگویند «دگم»، دستورهایی است که مدار را مشخص میکند که از این مدار نباید بیرون رفت، مثل اینکه دو طرف جاده را علامت گذاشته و گفته است از میان این دو حد باید حرکت کنی. تا بینهایت هم علامت گذاشته است (این مطلب را در مقاله «ختم نبوّت» ذکر کردهایم). برنامهریز وظیفه موقت را بیان میکند ولی در داخل آن محدوده؛ و این موضوع «مقتضیات زمان» که طرح میکنند و میگویند مقتضیات زمان متغیر است، باید پرسید چه چیزی متغیر است؟ منزلها تغییر میکند ولی مسیر حرکت که تغییر نمیکند. اینها میگویند همه چیز تغییر میکند پس احکام هم باید تغییر کند. کدام احکام؟ احکامی که به منزله برنامه محدود حرکت از این منزل به آن منزل است؟ بله، اینها تغییر میکند ولی هیچ وقت دستورهای دین ناظر به این امور جزئی نیست. مثل برنامه پنج ساله که برای یک کشور طرحریزی میکنند. مسائلی که ما به نام دین داریم برنامه از این منزل به آن منزل رفتن نیست، برنامهای است که چهارچوب حرکت و مسیر کلی را مشخص و محدود میکند که از آن حد نباید تجاوز کرد. انسان وقتی به ماهیت این دستورها پی ببرد درمییابد که قضیه همینطور است.

میگوید: «معمولًا هر نقشهای دامنه و عمری محدود دارد». راست است، آن چیزهایی که به منزله نقشههاست همینجور است. بعد میگوید: «ولی هر نقشه اصلاحی به نقشه اصلاحی دیگری میانجامد». نقشههای اصلاحی جزئی همینجور است. «و بهبود هر یک از شؤون اجتماعی بهبود شؤون دیگری را ایجاب میکند و به این ترتیب تکامل عمومی جامعه میسر میگردد». نه، به این ترتیب کافی نیست، لازم هست ولی کافی نیست. «به بیان دیگر هر اصلاح جزئی گامی است که به سوی اصلاح کلی جامعه برداشته میشود». درست است، گامی است به سوی اصلاح کلی ولی باید خط سیر اصلاح کلی مشخص شود. «و هر اصلاح کلی اصلاحات جزئی گوناگونی را پیش میآورد. بنابراین جامعههایی که به نقشهکشی اجتماعی میپردازند به مسافری میمانند که به جای تعیین مقصدی دور به سوی مقصدی نزدیک میشتابد و پس از وصول به آن بیدرنگ مقصد دورتری برمیگزیند و رهسپار میشود» یعنی مسافری است که مقصد ندارد، مسافری که همینقدر میداند که تا یک منزل میرود و از آن به