مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٩٨ - دو روش مطالعه در جامعه شناسی

جهاد را بگیرد و اسلام را در جهاد خلاصه کند سر از کمونیزم درمیآورد. اسلام که یک روز پیش رفت برای این بود که یک مسلمان در آن زمان هم قائم باللیل بود و هم صائم بالنهار و هم ضارب بالسیف و این جنبهها با هم توأم بودند، لذا میتوانست پیام اسلام را به جهان برساند؛ و بعدها که بعضی جنبهها بیشتر مورد توجه قرار گرفت و جنبههای دیگر نادیده گرفته شد نه تنها دیگر اسلام پیشرفت نکرد بلکه به عقب هم برگشت. در هر صورت این حرف حرف درستی است.

سپس طول و تفصیلهایی درباره این مطلب میدهد که تأثیر سازمانهای اجتماعی در یکدیگر دو گونه است؛ یک وقت تأثیر در ساخت سازمانهاست و یک وقت تأثیر در کارکرد سازمانهاست. مثلا یک وقت سازمان اقتصادی در ساخت سازمان تعلیم و تربیت مؤثر است و آن را بکلی عوض میکند و یک وقت نه، آن را عوض نمیکند، تنها در کارکردش اثر میگذارد. این مسأله درستی است ولی به بحث ما مربوط نیست.

سپس در بند ٧ میگوید:

«سازمانهای اجتماعی به نسبت یکسان در یکدیگر تأثیر نمیکنند، بلکه تأثیر بعضی شدیدتر و سریعتر و تأثیر بعضی ملایمتر و کندتر است. سازمانهایی که مخصوصا در عصر جدید سخت بر سازمانهای دیگر سلطه ورزیدهاند سازمانهای اقتصادیاند.»

این مطلب نیز اجمالا مسلّم است که سازمانها بر یکدیگر تأثیر میگذارند. ما اکنون به درصد تأثیر هر سازمان در سازمان دیگر کار نداریم و لذا از مناقشه در تعبیر «سخت سلطه ورزیدهاند» صرف نظر میکنیم.

بعد میگوید:

«از آمار برمیآید که بحرانهای ملایم اقتصادی از شماره زناشویی و تولید مثل و طلاق میکاهد [١] اما بحرانهای شدید اقتصادی بر دامنه آمیزشهای جنسی غیرقانونی و زایش کودکان نامشروع و بیکاری و وابستگی شدید فرزندان به پدر و مادر میافزاید و اعتبار پدر در خانواده زیاد میشود.»