معنوی به معنای انسانی، یا به قول اینها ارزشهای انسانی و ارزشهای اخلاقی. آیا جامعه به همان نسبت که در آن دو سه قسمت تکامل پیدا کرده، در ارزشهای انسانی هم پیش رفته است؟ به آن نسبت که بدون شک پیش نرفته و احدی هم ادعا نکرده و حتی اگر کسی بگوید «پیش که نرفته سهل است، در این قسمتها عقب هم افتاده» به نظر ما حرف دور از حقیقت نگفته است.

تکامل به معنی افزایش امکانات

بعضی دیگر گفتهاند تکامل عبارت است از افزایش امکانات یک شئ. شئ اگر به طرفی برود که مرتب بر امکاناتش افزوده بشود، تکامل پیدا میکند. موجود ضعیف امکاناتش کمتر است و موجود کامل امکاناتش بیشتر. این مطلب جای تردید نیست که موجود کامل امکاناتش بیشتر است (به هر معنی که تکامل را تعریف کنیم) ولی آیا اصل تکامل معنایش این است که یک شئ امکانات بیشتر پیدا کند؟ و تازه چرا امکانات بیشتر پیدا میکند؟ بالاخره یک ریشهای باید داشته باشد.

میگویند: موجود هرچه کاملتر میشود، بر استقلال و آزادی آن افزوده میشود، در واقع تکامل یعنی افزایش آزادی و استقلال شئ از محیط خودش، و هرچه وجود ناقصتر و ضعیفتر است بیشتر تحت تأثیر محیط خودش است و هر یک قدم که به سوی کمال برمیدارد از اسارت محیط خودش یک مقدار رها میشود. مثلًا گیاه وابستگیاش از جماد کمتر است، جماد (مثلًا یک سنگ) به نحو خیلی شدید وابسته به محیط خودش میباشد و هیچگونه استقلالی از خودش در حرکت و سکون ندارد و همینکه پا به مرحله نبات گذاشت از درون خودش شروع میکند به یک نوع فعالیت کردن و در محیط خودش اثر گذاشتن و از آنها ماده مناسب برای تغذیه خود فراهم کردن، و نشان میدهد که در مقابل محیط عکسالعمل نشان میدهد، عکسالعمل به سود خودش. پس یک گیاه استقلال و آزادی بیشتری نسبت به محیط خودش دارد از یک جماد. وقتی به مرحله حیوانی میرسد کاملا محسوس است که یک حیوان از گیاه مستقلتر و آزادتر است، یک موجود متحرک بالاراده است و برخلاف گیاه قادر بر نقل انتقال از محیط خودش میباشد. و وقتی از مرحله حیوانی فراتر رفت و به مرحله انسانی رسید، دارای استقلال و آزادی خیلی بیشتری میگردد و تسلطش بر محیط