تولید کند و مقدار زائد را ذخیره کند، بعد در همین مرحله بود که به کشف جدیدی رسید و آن اینکه فهمید که میتواند انسان را هم در خدمت بگیرد، لذا انسان را در خدمت گرفت و از نیروی او استفاده کرد، بعد زمین و آب را هم به خود اختصاص داد. این همان مرحله خروج از اشتراکیت ابتدائی و یک مرحله از تکامل ابزار تولید است. همینکه مالکیت اختصاصی بر ابزار تولید به وجود آمد هزاران چیز به همراه خودش آورد. یکی از آن چیزها دین بود، چون نیاز داشت به یک نیروی معنوی که جلوی تعدی و پرخاش و انقلاب را بگیرد، نیرویی که از درون طبقه محروم را قانع کند و به آنها بگوید اگر اینجا محرومیت میکشید در دنیای دیگر جبران خواهد شد. بنابر این وضع نیروهای مادی که تکامل پیدا کرد این مرحله را به وجود آورد که این مرحله هم مشتمل بر چند دوره است: دوره فئودالی، دوره بورژوازی، سرمایهداری و غیره [١].

ابزار تولید، بعد به حدی تکامل پیدا میکند که مالکیت اختصاصی در درون خودش نمیتواند وجود داشته باشد. از نظر مارکس سرمایهداری دیگر نمیتواند وجود داشته باشد، روی این حساب که دائماً مجبور به افزایش تولید و دچار بحران میشود و خود به خود منقرض میشود. پس باز ابزار تولید اقتضا میکند که در آینده مالکیت وجود نداشته باشد، طبقه کارگر پیروز میشوند و مالکیت اشتراکی برقرار میشود. پس مسئله از خود بیگانگی و ریشه آن و چاره آن بستگی دارد به ابزار تولید؛ یعنی ابزار تولید یک وقت اقتضا میکند مالکیتی وجود داشته باشد و اقتضا میکند همه از خود بیگانگیها و توابع مالکیت که به قول اینها روبناست وجود داشته باشد، در شرایط دیگر ابزار تولید اقتضا میکند که مالکیت دیگر وجود نداشته باشد، آن که رفت همه از خود بیگانگیها و روبناها از بین میرود [٢].

[١]. پس این مرحله، مرحلهای است که خود شامل چندین مرحله میشود که در بحث «ماتریالیسم تاریخی» از آن بحث خواهد شد. این مرحله مجموع مراحلی است که ما بین اشتراکیت اول و کمونیسم قرار دارد. اینها تمام این مراحل وسط را یعنی از دورهای که بشر از مالکیت اشتراکی ابتدائی رها شده و مالکیت اختصاصی پدید آمده است، به یک اعتبار یک آنتیتز میشمارند که تزش مرحله اشتراکیت اولیه و سنتزش صورت تکامل یافتهای از اشتراکیت یعنی اشتراکیت ثانوی یا کمونیسم است.[٢]. این اشتراکیت اولی یک امر اضطراری بود؟

جواب: بله.

- یعنی اجبارا و بدون میل انجام میگرفت؟

جواب: نه، این مثل اشتراکی بودن آهوان است، یعنی علتی برای بروز اختلاف نیست.