پس حرف ما این است: اینها که گفتند تبدیل کمیت به کیفیت، خواستند بگویند تغییر کمّی باعث تغییر عظیم در شئ میشود و این تغییر عظیم را اینها با این لفظ بیان

[١].- آنها که ماهیت را به این معنای فلسفی به کار نمیبرند.

جواب: به هر معنی بگویند، بالاخره یا جوهر تغییر کرده و یا عرض؛ اگر جوهر تغییر کرده باشد که فهو المطلوب و اگر عرض تغییر کرده باشد، عرض که بیخود تغییر نمیکند.

- عرض تغییر کرده یعنی ماده است و ماده که تغییر کند آثارش هم تغییر میکند.

جواب: ماده تغییر نمیکند، ماده در ماده بودنش لا یتغیر است.

- در ماده بودنش نه، اوضاعش تغییر میکند، اتمها به شکلی بودند، بعد شکلش تغییر میکند.

جواب: خوب، شکلش تغییر کند، چرا سایر اعراضش تغییر میکند و مثلًا تغییر «وضع» منجر به تغییر «کیف» بشود؟

- این خاصیت ماده است.

جواب: خاصیت ماده این است که کار گزاف صورت بگیرد؟ اگر ماده مبدأ این تغییر است چرا اول نبوده؟

- چون اول شکل دیگری داشت.

جواب: شکل، خودش اثر ماده است. همه این آثار مربوط به آن جوهری است که این حرکت و تغییر در آن پیدا میشود. آن جوهر یا در جوهر خودش تغییر میکند یا نمیکند؛ اگر تغییر نمیکند تمام خصلتها از آن اوست.

- جوهری در کار نیست، ذرات اتم است.

جواب: همان ذرات اتم جوهر است یا عرض؟

- جوهر.

جواب: خوب، این جوهر در جوهریت خودش تغییر میکند یا نه؟ در جوهریت خودش تکامل پیدا میکند یا نه؟

- همه خصوصیات مربوط به وضع اتمهاست، اگر این اتم اینجور قرار بگیرد یک خاصیت دارد و اگر آن جور قرار بگیرد خاصیت دیگری دارد.

جواب: یک خاصیتی مقارن با خاصیت دیگر باشد غیر از این است که «دارد». مثلًا اگر یک شکل هندسی داشته باشیم مانند مربع، بگویند خاصیت مربع چهارگوش بودن است خوب این خاصیت هندسی آن است، شما دیگر نمیتوانید بگویید این شئ اگر مربع باشد شیرین است و اگر کروی باشد تلخ است.

- این همان وضعی است که در داخل اتمها وجود دارد.

جواب: داخل اتمها چیست؟ صحبت سر تفسیر همین است. مثلًا اگر الکترونها ١٥ باشد فلان حالت پیدا میشود، آیا این خاصیت عدد است؟ یا اینکه ذاتش در حالت ١٠ بودن الکترون یک ذات و جوهر است و در حالت ٢٥ بودن ذات دیگر؟ و الّا تنها کم و زیاد شدن عدد بدون تغییر ذات چطور ممکن است منجر به تغییر کیفیت شود؟ کمیت یک مقوله است و کیفیت مقوله دیگر و محال است کمیت تبدیل به کیفیت بشود. ما داریم تحلیل میکنیم و در این تحلیل میگوییم: اگر آنچه که در ماده تغییر میکند فقط عدد باشد (حرفی که فیثاغورس گفته) عدد نمیتواند جز خاصیت عددی داشته باشد، عدد دیگر خاصیت کیفی نمیتواند داشته باشد، ولی این شئ وقتی دارای یک سلسله خاصیتهای کیفی میشود، غیر از کمّی، خاصیتهای کیفی گزاف نمیتواند باشد، [اما] همین