تغییر ماهیت پیدا میکند، یعنی از نظر ما که بخواهیم تفسیر فلسفی بکنیم، برای این شئ صورت نوعیه جدید پیدا میشود غیر از صورت نوعیه قبلی. جماد وقتی که به مرحله نبات برسد (بنا بر همان سیر تکامل که امروزه قائل هستند) چنین نیست که جوهر همان جوهر باشد و تغییراتی در کمیت پیدا کرده باشد و حالا آن تغییرات کمّی تبدیل به تغییر کیفی شده باشد؛ نه، اینجا در واقع جوهر جدید پیدا شده و جوهری بر جوهر سابق اضافه شده؛ یعنی آنچه در سابق در ماده معدنی بوده الآن در نبات وجود دارد بعلاوه اینکه یک حقیقت با یک سلسله خواص دیگر پیدا شده است. اگر ما میگوییم شئ تغییر کمّی پیدا میکند یعنی استعداد ماده تکامل پیدا میکند تا میرسد به مرحلهای که صورت جدید پیدا میکند. این تبدیل جوهر به جوهر است [١].

بعد نبات سیر تدریجی میکند [٢] میرسد به حیوان. حیوان همه خصلتهایی را که نبات دارد داراست بعلاوه خصلتهای جدیدی که در نبات نبود. اسمش را میگذارند «تبدیل کمیت به کیفیت»؛ بسیار خوب، ماهیتش عوض شده است یا نه؟ اگر عوض شده، حتما یک بارقه دیگری در ذات جوهرش اضافه شده، یعنی این طور نیست که جوهر همان جوهر است و فقط خاصیتها کم و زیاد میشود، که فلسفه اینها بر این اساس است که ماده همان ماده اولی است ولی بعد در اثر اینکه مکتسبات اضافه میشود [آثار عوض میشود] و این چیزی که شما میگویید ماهیت جدید، همان مکتسبات گذشته است. «مکتسبات گذشته» یعنی چه؟ شما که خودتان میگویید

[١].- ممکن است آنها بگویند شما اسمش را «تبدیل جوهر به جوهر» گذاشتهاید و الّا این کیفیت جدید است نه جوهر جدید.

جواب: جواب این حرف خیلی روشن است. این وضع تازه که شما اسمش را گذاشتید «کیفیت» آیا ماهیتش عوض شد یا نشد؟ اگر ماهیتش عوض نشد دلیلی ندارد که خواص و آثارش عوض بشود و حال آنکه خودشان هم تعبیر میکنند که ماهیتش عوض شده است و این چیز دیگری است و لذا میگویند قانونش باید قانون دیگری باشد. حالا اگر بگویید در لفظ خیلی سختگیری نکنید و هرچند که میگویند ماهیتش تغییر میکند ولی مقصود همان کیفیت است، جوابش این است که: همه حرفهای ما در فلسفه همین است که «کیفیت» که شما آن را به صورت «عرض» تلقی میکنید، این عرض تابع اصل و موضوع خودش است و تا در اصلش تغییر پیدا نشود محال است که در آن تغییر پیدا بشود، منتها شما کیفیت را میبینید و اصلش (جوهر) را نمیبینید؛ یعنی این تغییر کیفی دلیل بر تغییر جوهری است.

[٢]. حالا به قول اینها همه نباتها دارای یک جوهرند، ولی به قول مرحوم آخوند در هر مرحلهای جوهر نبات تغییر کرده ولی یک جا تغییرش شدید است.