مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٦ - اصالت روح

فرقی که بین آثار فکری و سایر آثار حیاتی میتوان قائل شد از لحاظ تجرد و عدم تجرد است که فعلًا آن مسئله مطرح نیست، آنچه فعلًا مطرح است این است که روح خاصیت و اثر ماده نیست، کمالی است جوهری که از برای ماده پیدا میشود و به نوبه خود منشأ آثاری بیشتر و متنوعتر از آثار ماده میشود و البته این جهت اختصاص به روح انسان یا حیوان ندارد، در مطلق حیات و زندگی هست.

حقیقت حیات و زندگی هر چه میخواهد باشد، خواه درک کنه و حقیقت حیات برای ما ممکن باشد و خواه ممکن نباشد، این مقدار مسلّم و قطعی و غیر قابل تردید است که برخی از موجودات که ما آنها را موجودات زنده و جاندار مینامیم به نام نبات و حیوان، یک نوع آثار و فعالیتهایی دارند که آن آثار و فعالیتها در آن دسته دیگر از موجودات که بیجان و مرده هستند دیده نمیشود.

این دسته از موجودات خاصیت «محافظت بر ذات» دارند و خود را از تأثیر عوامل محیط بر کنار میسازند، به این معنی که موجود جاندار در محیطی که قرار میگیرد با یک نیروی کاملا داخلی خود را آماده زندگی در آن محیط میکند و تجهیزات داخلی خود را طوری فراهم میسازد که بتواند با عوامل آن محیط مبارزه کند و به نفع بقای خود در آن محیط استفاده نماید.

در موجود زنده «خاصیت انطباق با محیط» است و این خاصیت از یک فعالیت داخلی سرچشمه میگیرد؛ ولی در موجودات بیجان به هیچ وجه این خاصیت وجود ندارد. اگر موجود بیجانی در محیطی قرار بگیرد که عوامل انهدام آن فراهم است او از خود فعالیتی برای حفظ و بقای خود بروز نمیدهد و عملًا در مقام مبارزه با عوامل محیط برنمیآید.

مثلًا موجود زنده دارای خاصیت «خوی و عادت» است. اگر موجود زنده در برابر عامل مزاحمی از خارج واقع شود ابتدا سخت متأثر و ناراحت میشود و تعادلش به هم میخورد ولی کمکم عادت میکند و یک نوع مصونیتی در برابر عامل خارجی کسب میکند. این مصونیت در اثر فعالیت داخلی و خاصیت «انطباق با محیط» است که تا