درباره توحید انکار بکنیم، چگونه انکار کنیم و حال آنکه طرز دعوت قرآن کریم بر همین روش است، بلکه میخواهیم فقط این جهت را تذکر دهیم که یک وقت هست میخواهیم به طور مستقیم از کاوشهای علمی وجود خدا را پیدا کنیم همان طوری که فلان ستاره یا رادیوم یا عنصر دیگر را کشف میکنیم یا حتی وجود برق را کشف میکنیم، و یک وقت هست که میخواهیم آثار وجود خدا را در جهان محسوس کشف کنیم یعنی میخواهیم آثار بعد پنجم را بر بعدهای دیگر کشف کنیم و به عبارت دیگر ثابت کنیم که جهان محسوس و مشهود ما تنها نتیجه بعد مکان و زمان نیست، تنها نتیجه جرم و نیرو و حرکت ساده نیست، نتیجه یک عقل و تدبیر هم هست، نتیجه توجّه و حرکت به سوی هدف و غایت است، همان طوری که سخنان ما تنها نتیجه اصوات و توالی نیست، نتیجه یک عقل و تدبیر است.

از این رو میتوانیم ضمناً به یک رفع اختلاف هم نایل آییم که آیا علوم امروزی وجود خدا را تأیید میکند یا نفی میکند و لااقل تأیید نمیکند؟ اگر از ابزار علوم میخواهیم که مستقیماً خدا را به ما نشان بدهد آن طوری که یک عنصر را برای ما کشف میکند البتّه علوم تأیید نمیکند و قابل تأیید نیست، امّا اگر مقصود این است که به طور غیر مستقیم آیا تأیید میکند یا نمیکند، یعنی آیا جهانی که ما مشاهده میکنیم و علم به ما نشان میدهد تنها نتیجه زمان و مکان است یا عامل دیگر هم در آن تأثیر دارد، میگوییم البتّه تأثیر دارد.

٩. ما بعد از آنکه به نحوه و به طرز طرح این مسئله آشنا شدیم باید ببینیم که آیا اگر جهان صفحهای غیر از این صفحه و بعدی غیر از این ابعاد محسوس داشته باشد اثری در جهان محسوس که بتوان از آن دلیل آورد بر وجود آن صفحه و آن بعد، خواهد داشت یا نه؟ و به عبارت دیگر آیا وجود و عدم آن صفحه و آن بعد در وضع این صفحه و این بعد تأثیر دارد یا ندارد؟ شک نیست که بنابر نظریه «بعد پنجم» تمام این صفحه و این ابعاد اثر آن هستند، پس نفس وجود اینها عین اثر آن میباشند، ولی آیا فرق بین این فرض که آن صفحه باشد با اینکه نباشد فقط در این جهت است که به یک فرض این ابعاد موجود مستقل میباشند و شعاع وجودی آنها قائم به ذات است و به یک فرض دیگر قائم به غیر است؟ و یا اینکه علاوه بر این جهت تأثیر دیگر هم در وضع و کیفیت جهان دارد؛ بنابر اینکه ابعاد مکانی و زمانی و به عبارت دیگر جرم و توالی مستقل باشند و فقط ما دو عامل داشته باشیم: جرم و توالی، کیفیت و وضع عالم به یک