مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٦١ - امکان فقری

صناعی. وی معتقد شده است که ریشه اشتباه در اشکال وجود ذهنی خلط میان این دو حمل است به تفصیلی که در بحث «وجود ذهنی» اسفار و تا اندازهای در شرح منظومه آمده است.

صدرالمتألهین از همین جا یک نتیجه دیگر در منطق گرفته است که میتوان آن را یک نظر جداگانه تلقّی کرد و آن اینکه: در تناقض علاوه بر هشت وحدت معروف یک وحدت دیگر هم شرط است و آن «وحدت حمل» است.

ظاهر این است که کشف این دو نوع حمل در باب قضایا برای اولین بار در کلمات صدرالمتألهین آمده است [١].

امکان فقری

مسأله چهارم؛ یعنی تحقیق در حقیقت وجوب ذاتی ازلی و حقیقت امکان در ممکنات و کشف نوعی امکان به نام «امکان فقری».

اصطلاح «ضرورت ذاتی» یا «وجوب ذاتی» در مقابل «امکان ذاتی» و «امتناع ذاتی» از اصطلاحات مشترک منطق و فلسفه است با این تفاوت که نظر منطقی به مطلق قضایا و نسب است، اعم از آنکه قضیه از نوع قضیه ثنائیه بوده باشد یعنی موضوع قضیه، ماهیت و محمول آن، وجود باشد و یا از نوع قضیه ثلاثیه باشد که موضوع، ماهیت مفروض الوجود است و محمول از عوارض وجود میباشد، ولی نظر فیلسوف منحصر است به قضایای ثنائیه و به اصطلاح به هلیات بسیطه؛ اگر فیلسوف از وجوب و امکان سخن بگوید نظرش تنها به وجوب وجود و امکان وجود است.

منطقیین اجمالًا به دو نوع وجوب ذاتی پی بردهاند که یکی را «وجوب ذاتی ازلی» و یا «ضرورت ذاتی ازلی» مینامند و دیگری را صرفاً «وجوب ذاتی» و

---

[١]. برای تحقیق بیشتر مراجعه شود به تعلیقات صدرا بر حکمة الاشراق، قسمت منطقیات، فصل مربوط به «تناقض»؛ ایضاً رجوع شود به «منطق» های جدید نظیر مدخل منطق صورت دکتر مصاحب، منطق صوری دکتر خوانساری و المنطق الصوری دکتر علی سامی النشار.