قسم اوّل:اخلاق فاضله و صفات حسنه،-كه در اين كتاب مذكورند-و جامع همۀ چهار صفت،علم و عفّت و شجاعت و عدالت است.-چنانكه در اوايل كتاب مذكور شد-.و آنها با وجود اينكه خود،موجب لذّت و بهجت‌اند وسيلۀ رسيدن به لذّات حقيقيّه اخرويّه نيز هستند.و خود اين اخلاق و صفات،لذيذاند در دنيا و آخرت.

و نافع‌اند در هر دو عالم.و باعث راحت‌اند در هر دو سراى.و مستحسن‌اند در جميع احوال.

و ضدّ آنها كه صفات بد باشد مضرّ و موجب ألمند در هر دو نشأة.و اين قسم از نعمت،نعمت است در دنيا و آخرت.و ادراك آن مخصوص به انسان است،به خلاف ساير اقسام،كه در بعضى از آنها غير انسان نيز با انسان شريك است.مثل لذّت غلبه و استيلا،كه در بعضى حيوانات ديگر نيز يافت مى‌شود.و مثل لذّت شكم و فرج،كه پست‌ترين لذّات است كه همه حيوانات در آن شريك‌اند،حتى كرم و حشرات.

قسم دوّم:فضايلى كه متعلّق به بدن انسان است.و آن چهار چيز است:صحّت و قوّت و طول عمر و جمال.يعنى:خالى بودن از نقص و زيادتى و عيب و استقامت قامت و تناسب اعضا.

قسم سوّم:نعمتهاى دنيويّه خارجه از بدن است،كه عبارت از:مال و جاه و اهل و قبيله است.

قسم چهارم:اسبابى كه في الجمله مناسبتى با اخلاق حسنه و فضايل ربّانيّه دارد،كه هدايت از جانب خدا و رشد او و تسديد و تأييد از او باشد.و جمله اين چهار قسم از نعمت،بعضى به بعضى ديگر موقوف است.تا منتهى شود به سعادت حقيقيّه كه لذّت آخرت باشد.

و نوع اوّل كه نعمتهاى عالم آخرت باشد كه مطلوب حقيقى هستند تفصيل و اسباب آنها چيزى است كه عقول ما از ادراك اندكى از آنها قاصر،و قوّه بشريّه از شرح و بيان آن عاجز است.

و امّا آن چهار قسم ديگر-همچنان كه بيان شد-هر يك از آنها به چهار قسم منقسم مى‌شود كه مجموع شانزده قسم بوده باشد.

پس هر يك از آن شانزده قسم،موقوف است بر اسباب بسيار،و از براى آن اسباب نيز اسباب بى‌شمار است تا منتهى شود به حضرت مسبّب الاسباب.و كسى كه اندك تفكّر نمايد مى‌داند كه:هر يك از اين اسباب موقوف است بر اسباب و نعمتهاى به هم پيوسته كه از شماره بيرون و از حدّ شرح و بيان افزون است.

مثلا:يكى از نعمتهايى كه در مراتب اخيره واقع است نعمت صحّت است،و تحقّق