معراج السعادة - النراقي، المولى احمد - الصفحة ٧٧ - راه معالجه امراض نفسانى

اخلاق حسنه و ذميمه و فوايد و مفاسد آنها

و پيش از اين دانستى كه:قوه انسانيه كه مدخليت در صفات و اخلاق دارند چهارند:

قوه عاقله،عامله،غضبيه و شهويه.و دانستى كه:كمال قوه عامله،انقياد و اطاعت اوست از براى عاقله در استعمال ساير قوا در اعمال حسنه.و عدالت عبارت از آن است،و نقص آن در عدم انقياد است.

پس هر گاه ساير قوا به مرتبۀ كمال باشند عدالت حاصل خواهد بود،و هر گاه ناقص باشند عدالت منتفى خواهد بود و تحقق و انتفاء عدالت تابع كمال و نقص ساير قوا است.

و عدالت،امرى است جامع جميع صفات كماليه.پس از براى كسب عدالت به خصوص كيفيتى خاص،و از براى ازالۀ ضدش كه جور است،معالجه‌اى مخصوص نيست،و از براى قوه عامله صفات كماليۀ مخصوصى كه تعلق به ساير قوا نداشته باشد نيست،بلكه جميع صفات مخصوصه از فضايل و رذايل متعلق است يا به قوه عاقله يا غضبيه يا شهويه،يا به دو قوه از اين قوا يا سه قوّه،و تفصيل آنها را در چهار مقام ذكر مى‌كنيم.

و از براى عدالت اگر چه طريقه خاصه در اكتساب آن،و معالجه مخصوصه از براى ازاله ضد آن نيست،و به اكتساب ساير فضايل،عدالت حاصل،و ازالۀ بقيه رذايل ضد آن زايل مى‌شود،و ليكن خود عدالت چون مستلزم جميع ملكات فاضله،بلكه جامع جميع است،و اشرف فضايل و كمالات است،ابتدا،شرف و فضيلت آن را هم در يك مقام على حده بيان مى‌كنيم.پس،اين باب مشتمل است بر پنج مقام به اين ترتيب:

مقام اول:در بيان آنچه متعلق به قوه عامله است كه عبارت است از عدالت.

مقام دوم:در ذكر اخلاق و صفاتى كه متعلق است به قوه عاقله.

مقام سوم:در بيان اخلاق متعلق به قوه غضبيه.

مقام چهارم:در شرح ملكات متعلقه به قوه شهويه.

مقام پنجم:در تفصيل و تبيين اوصاف متعلقه به دو قوه يا سه قوه از قواى ثلاث.

و در هر مقامى از سه مقام آخر صفات رذيله كه متعلق به آن مقام است عنوان مى‌كنيم،و در ذيل آن عنوان،علامات و اقسام و اسباب و مضرّت و علاج آن صفت را، و ضد آن از صفات حسنه،و علامات و منفعت و تدبير تحصيل آن را در فصول چند بيان مى‌كنيم.