و همچنين ضابطه در شناختن اينكه كدام لذّت اقوى از ديگرى است،آن است كه او را اختيار بر ديگرى كند.چنان كه مى‌بينيم كه:اگر كسى مسرور بشود ميان بوييدن بوى خوشى،يا مشاهدۀ جمال دلكشى،اگر دوّم را اختيار كند مى‌دانيم كه لذّت ملاحظۀ جمال نزد او بيشتر است از لذّت بوى خوش.و شكّى نيست كه:امور نفسانيّه و لذّات باطنيّه در نزد ارباب كمال،به مراتب بسيار از لذّات ظاهريّۀ جسمانيّه بالاتر و بهتر است، زيرا اگر مردى را مخيّر سازى ميان خوردن طعام لذيذى و لذّت يافتن از آن،و ميان سرورى و رياست و استيلاى بر خلايق،لا محاله دوّم را اختيار مى‌كند،و روزهاى بسيار گرسنگى را تحمّل مى‌كند.مگر اينكه شخص رذلى،دون همّتى،دل مرده‌اى،ناقص عقلى باشد،مانند طفلان،و عمل چنين شخصى حجّت نيست.

و همچنان كه لذّت رياست و كرامت،و ساير امور معنويّه در نزد كسانى كه از مرتبۀ سفاهت طفلى ترقّى كرده‌اند،بالاتر است از لذّت ظاهريّۀ جسميّه،همچنين لذّت معرفت حضرت ربّ العزّة،و مشاهدۀ جمال حضرت ربوبيّت به مراتب غير متناهيه برتر و بالاتر است،از لذّت سرورى و خسروى و رياست و سلطنت،در نزد كسى كه هر دو لذّت را چشيده باشد و طعم هر دو را يافته باشد.

امّا كسى كه به لذّت معرفت خدا،و مطالعۀ جمال و جلال كبريا نرسيده باشد،قابليّت ترجيح دادن ندارد.و كلام ما در چنين شخصى نيست.و ممكن نيست كه تا خود به آن لذّت نرسد،بتوان كيفيّت آن را و ترجيح آن را به او فهمانيد.همچنان كه لذّت نگاه به صورت جميلى را حالى كور مادرزاد نمى‌توان نمود.و لذّت جماع را به عنين نمى‌توان فهمانيد.طفل شير خواره را كه بجز پستان مادر نديده،كيفيّت لذّت فرمانفرمايى را بر او ثابت نتوان كرد.

پس،همچنين كسى كه بجز لذّت محسوسات را ادراك نكرده،چگونه ايمان مى‌آورد به لذّت معرفت خدا،و ترجيح آن بر همۀ لذّتها.و حال اينكه نه از براى خدا شبيه است تا تشبيه كنند،و نه شكل و صورتى است تا تمثيل زنند.پس حقيقت حال همان است كه گفته‌اند:«من ذاق،عرف».يعنى:«هر كه چشيد فهميد».

پس هر كه اين دو لذّت را ادراك كرد،البتّه ترك لذّت رياست مى‌كند.و آستين بر ملك و سلطنت مى‌افشاند.و ارباب اين لذّت را خوار و حقير مى‌شمارد،زيرا اين لذّات به انواع كدورات مخلوط،و به صد محنت و رنج مربوط،و به مرگ منقطع است.و از پى معرفت خداى-متعال-و مشاهدۀ جمال و جلال،و مطالعۀ صفات و افعال او مى‌رود،كه از همۀ كدورات و آفات محفوظ است.

پادشاهان جهان از بى‌رگى بو نبردند از شراب بندگى