حرام جمع كرده و به مصرف حلال خرج نموده.خطاب رسد كه:او را نيز به جهنم اندازند.و مردى ديگر را بياورند كه مال از حلال جمع نموده و به حلال خرج نموده باشد خطاب رسد كه:او را بازداريد،شايد در طلب اين مال ضرر به يكى از امورى كه بر او واجب است رسيده باشد،مثل اينكه:نمازى را از وقتش تأخير انداخته يا كوتاهى در ركوع يا سجود يا وضوى آن نموده باشد.عرض كند كه:پروردگارا!از حلال كسب كردم و به حلال خرج كردم و هيچ يك از واجبات خود را ضايع نكردم.خطاب رسد:

شايد به جهت اين مال،بر اقران و امثال فخر كرده‌اى.و به مركبى يا جامه‌اى مباهات نموده باشى؟عرض نمايد:پروردگارا!چنين عملى نيز از من سر نزد.و خطاب رسد كه:

شايد كوتاهى و منع نموده باشى حق كسانى را كه من امر كردم كه بدهى از:سادات و يتيمان و مساكين و راه گذران؟عرض كند كه:نه پروردگارا!هيچ حقى را كه امر فرموده بودى ضايع نكردم.

در اين وقت اين جماعت حاضر مى‌شوند و در مقام مخاصمه با آن شخص برمى‌آيند و مى‌گويند:خداوندا!مال به او عطا كردى و او را غنى گردانيدى و به او امر فرمودى كه به ما بدهد.اگر از جواب مخاصمه آنها بر آمد و معلوم شد كه حق آنها را داده.و هيچ فخرى و مباهاتى نكرده.و واجبى از او ضايع نشده.خطاب مى‌رسد كه:

بايست و به جا بياور شكر نعمتى را كه به تو عطا فرموده‌ايم از آنچه خورده‌اى و آشاميده‌اى و لذتى كه يافته‌اى». [١]

آه،آه اى جان برادر!كسى كه مداخل و مخارج او حلال،و همه واجبات خود را به جا آورده باشد،و حقوق الهى را ادا نموده باشد،به اين دقت محاسبه او را مى‌رسند.

پس آيا چگونه خواهد بود حال امثال ما كه غرق فتنه دنيا گشته‌ايم و خود را به حلال و حرام آن آغشته‌ايم؟!نه از شبهات آن اجتناب مى‌كنيم و نه از شهواتش،نه از اموالش مى‌گذريم و نه از لذاتش.شكمهاى گرسنه در جوار ما سر به بالين مى‌نهند و انواع اطعمه را مى‌خوريم،و به شكر آن نمى‌پردازيم.

آه!چه بزرگ خواهد بود مصيبت ما!و چه عظيم خواهد بود بليّه ما!بسا حيرتها و پشيمانيها كه به ما رو دهد.و چقدر اندوه و ماتمها كه از براى ما باشد در وقتى كه هيچ سودى نبخشد،نمى‌دانيم كه دنيا با ما چه خواهد كرد؟و فردا در حضور پادشاه قهّار،از عهدۀ جواب چگونه برخواهيم آمد؟!خوشا به حال كسانى كه از دنيا محروم و بى‌نصيب‌اند.

[١] جامع السعادات،ج ٢،ص ٤٧.