و حضرت امام جعفر صادق-عليه السّلام-فرمود كه:«محاسبه نفس خود را بكنيد پيش از آنكه از شما مطالبه حساب آن را بكنند.به درستى كه:از براى قيامت،پنجاه موقف است كه در هر موقفى هزار سال آدمى را نگاه مى‌دارند و حساب از او مى‌جويند». [١]

و مستفاد از اين حديث،آن است كه:محاسبه در دنيا كفايت حساب اين موقفها را مى‌كند.

و نيز از آن حضرت منقول است كه:«اگر در محاسبه روز قيامت هيچ هولى نمى‌بود مگر حيا و خجلت عرضه اعمال به ملك متعال،و بر افتادن پرده از روى كار،و رسوايى در حضور جميع مخلوقات،سزاوار اين بود كه آدمى در سر كوهها مقام سازد و به آبادانى‌ها نيايد و نياشامد و نخورد و نخوابد،مگر به قدرى كه او را از تلف شدن محافظت نمايد.و چنين رفتار مى‌كند هر كه را اعتقاد كامل است،و احوال قيامت را مطّلع است.و هر كسى را مى‌بيند كه قيامت او برپا شده و در دل مشاهده مى‌كند كه در آن هنگام در حضور پروردگار جبّار ايستاده پس چون اين‌ها را تصوّر نمود مشغول محاسبه نفس خود مى‌شود كه گويا آن را به عرصات خوانده‌اند و در موقف سؤال باز داشته‌اند». [٢]

و از حضرت امام موسى كاظم-عليه السّلام-مروى است كه:«شيعه ما نيست هر كه هر روز محاسبه خود را نكند.پس اگر عمل نيك از او سر زده باشد از خدا طلب زيادتى كند.و اگر عمل بدى سرزده باشد توبه و استغفار نمايد». [٣]

فصل:عقل،تاجر راه آخرت

بدان كه:عقل در بدن آدمى به منزله تاجر راه آخرت است.و سرمايه او عمر است.

و نفس،معين و ياور اوست در اين تجارت.پس آن به جاى شريك يا غلام او است كه به سرمايۀ او تجارت مى‌كند.و نفع اين تجارت،تحصيل اخلاق حسنه و صفات فاضله و اعمال صالحه است،كه وسيله رسيدن به نعيم ابدى و سعادت سرمدى است.و نقصان او كسب اوصاف رذيله و ارتكاب معاصى است كه باعث وصول دركات جحيم و عذاب اليم است.و موسم اين تجارت،ايّام زندگانى است.و بازار آن،دنيا است.

همچنان كه هر تاجرى ابتدا با شريك يا غلام خود شرط و پيمان مى‌كند كه چه معامله

[١] بحار الأنوار،ج ٧٠،ص ٦٤،ح ٤.

[٢] محجة البيضاء،ج ٨،ص ١٦٦.

[٣] كافى،ج ٢،ص ٤٥٣،ح ٢.و بحار الأنوار،ج ٧٠،ص ٧٢،ح ٢٤.