معراج السعادة - النراقي، المولى احمد - الصفحة ٦٩ - تشخيص امراض نفسانى

شكرگزارى ايشان بر آيد و چاره دفعش كند.

و از جمله چيزهايى كه در اين باب نافع است آن است كه:ديگران را آئينه عيوب خود كند،و آنچه از ايشان سرزند تأمل در قبح و حسن آن كند،و به قبح هر چه بر خورد بداند كه چون آن عمل از خود او نيز سر زند قبيح است،و ديگران قبح آن را بر نمى‌خورند،و پس سعى در ازالۀ آن كند.و طالب سعادت را واجب است كه در آخر هر شبانه روزى محاسبه اعمال و افعال خود را كند و آنچه از او سر زند به نظر در آورد، دفتر اعمال آن روز و شب را گشوده سراپايش را مرور كند،و تفحص نمايد از آنچه از او صادر شده،پس اگر بدى از او به وجود نيامده،و فعل قبيح از او سرنزده حمد خدا را به جا آورد،و شكر توفيق او را نمايد،و اگر مرتكب قبيحى شده باشد،با نفس خود عتاب كند و خود را ملامت كند و توبه و انابه نمايد.

فصل سوم:تشخيص امراض نفسانى

مذكور شد كه:علم اخلاق كه طب روحانى است مشابه است با طب جسمانى،و قانون كلى در معالجه امراض جسميّه آن است كه:ابتدا تشخيص مرض داده شود و جنس آن شناخته شود،و بعد از آن تفحص از سبب حدوث آن مرض شود،سپس در صدد معالجه آن بر آيد.

و معالجاتى كه مى‌شود يا معالجات كلّيه است،كه تخصيص به مرضى دون مرضى ندارد،بلكه شامل جميع امراض است،يا جزئيّه كه مخصوص به مرضى معين است.

لهذا،بايد طبيب ارواح و كسى كه در مقام معالجه نفوس،يا در صدد دفع مرض نفس خود است،اين قانون را ملاحظه نمايد.

پس،به جهت تشخيص امراض نفسانيه و تعيين صفات رديه مى‌گوييم:دانستى كه رذايل صفات كه امراض روح هستند،نيست مگر انحراف و تعدى اخلاق از حد اعتدال،و دانستى كه قواى انسانيه كه اخلاق و صفات متعلق به آنها است،سه نوع است:

اول:قوه تميز و ادراك.

دوم:قوه غضب كه آن را قوه دفع نيز گويند.

سوم:قوه شهويه كه آن را قوه جذب نامند.

و انحراف هر يك از آنها يا در كميت است،كه از آنچه بايد و شايد تجاوز كند،يا در كيفيت كه اصل كيفيت آن نابود ورد مى‌شود اما از حد تجاوز نكند.و انحراف در كميت بر دو قسم است: