معراج السعادة - النراقي، المولى احمد - الصفحة ٦٨٩ - شرايط توبه از نظر حضرت على(ع)

نيست.بلكه في الحقيقه بدون آنها توبه متحقّق نمى‌شود.

و از براى كمال توبه و تماميّت آن نيز شرايطى چند است و كسى كه خواهد توبه او به سرحدّ كمال باشد و زنگ معصيتى كه كرده بالمرّه از آئينه دل او زدوده شود بايد بعد از تلافى و تدارك هر معصيتى به دوام ندامت و قضاى عبادت و أداى مظالم پيوسته بر حال خود گريان و هميشه متألّم و محزون باشد.و به إزاى آن معصيت،نفس خود را به زحمت بيندازد و رياضت دهد و در اكل و شرب تقليل نمايد.

مروى است كه:«شخصى در خدمت حضرت امير المؤمنين-عليه السّلام-گفت:

«استغفر اللّه».آن حضرت فرمود:مادرت بر تو بگريد آيا مى‌دانى حقيقت استغفار چيست؟!به درستى كه استغفار درجه«علّيّين»[١] است.و بر مجموع شش معنى واقع مى‌شود:

اوّل:پشيمانى بر گذشته.

دوّم:عزم بر ترك گناه در مدّة العمر.

سوّم:أدا كردن حقوق مردم.

چهارم:قضا كردن هر واجبى كه فوت شده.

پنجم:گداختن هر گوشتى كه از حرام روييده به حزن و الم،تا پوست به استخوان چسبد و گوشت تازه برويد.

ششم:الم و زحمت طاعت و عبادت به بدن چشانيدن به إزاى آنچه از شيرينى معصيت چشيده.چون كسى اين شش امر را به جا آورد بگويد:استغفر اللّه». [١]

و مراد حضرت،استغفار كامل است.و مراد آن نيست كه استغفار كردن بدون مجموع اين شش امر،لغو و بى‌فايده است،زيرا شكّى نيست كه:تلفّظ به كلمه «استغفر اللّه»از روى اخلاص،با فهميدن معنى آن نيز موجب تخفيف عذاب است.

بلكه گفتن آن از براى ثواب اگر چه معنى آن را نفهمد خالى از ثواب نيست،همچنان كه بسيار از عوام مى‌گويند.

و از حضرت امام جعفر صادق-عليه السّلام-مروى است كه:«توبه،«حبل اللّه»و «مدد عنايت»اوست و لا بدّ است از مداومت آن.و از براى هر طايفه از بندگان،توبه‌اى است.تا اينكه فرمودند كه:امّا توبه طايفه عوام آن است كه:باطن خود را از گناهان بشويد به آب حسرت،و اعتراف به گناه و پشيمانى برگذشته و ترسناك بودن بر آنكه ديگر مثل آن از براى او صادر شود.و بايد گناهان را سهل و حقير نشمارد و دايم