و اگر حقّ بدنى باشد مثل اينكه:او را كشته باشى يا زده باشى يا عضوى از او را شكسته باشى يا مجروح كرده باشى پس واجب است كه تمكين كنى تا صاحب حق،آن را قصاص نمايد.و آنچه از تو نسبت به او صادر شده متحمّل شوى كه او نيز نسبت به توبه عمل آورد.يا اينكه به عجز و«الحاح»، [١] يا احسان و انعام،او را از خود راضى سازى.و اگر دسترسى به اين‌ها نباشد باز بايد به در خانه خدا رفت و عجز و إنابه نمود كه صاحب حقّ را راضى كند.و طاعات و عبادات بسيارى به جا آورد كه عوض حقّ او گردد.

و اگر حقّ آبرويى باشد مثل اينكه:او را دشنام يا فحش داده‌اى يا تهمت زده باشى يا غيبت نموده باشى يا بى‌جهت شرعى به او اهانت رسانيده باشى و دل او را شكسته باشى،بايد اگر ممكن باشد و در اظهار آن،مظنّه غيظ صاحب حقّ نباشد از او حلّيّت حاصل نمايى.و او را از خود خوشنود نمايى.و اگر ممكن نباشد به جهت او استغفار و طلب آمرزش نمايى.و در زيادتى افعال حسنه كوشى كه عوض حقّ او شود.و چنانچه افترا و بهتانى به او زده باشى يا غيبت او را كرده باشى بايد اگر دانى كه در نزد كدام شخص گفته‌اى ثانيا در نزد او اعتراف به كذب خود نمايى.

و اگر حقّ در اهل و حرم باشد مثل اينكه:-العياذ باللّه-با زن كسى زنا كرده باشى پس امر آن در غايت صعوبت و نهايت اشكال است و راهى از براى حلّيّت جستن نيست.و اظهار آن به شوهر جايز نيست.و اگر از كسى چنين امرى صادر شده باشد چاره آن نيست مگر آنكه شب و روز به درگاه پروردگار بنالد و تضرّع و زارى نمايد و مواظبت بر طاعت و عبادت به جهت آن شوهر نمايد.و نماز بسيار و روزه بى‌شمار و حجّ و صدقه و تلاوت قرآن به جهت او به جا آورد.و اگر آن مرد زنده باشد علاوه بر اين‌ها إنعام و احسان به او كند.و اكرام و احترام او به جا آورد.و خدمت او را به قدر امكان مرتكب شود.و سعى در مهمّات و حوائج او نمايد كه شايد به اين وسايل در روز قيامت از او بگذرد.و اگر او نگذرد خداى-تعالى-اين‌ها را در مقابل حقّ او مى‌دارد.و اگر مقابل شده باشد،به حكم خدايى گناه از عمل او برداشته شود.و به هر حال بايد ساعتى از تضرّع و زارى غافل نشود و روز و شب را به گريه به روز سياه خود به سر برد تا باشد كه لطف الهى شامل حال او شده،در روز قيامت پرده او را ندرد.و صاحب حقّ را به الطاف پنهانى خود خشنود سازد.

شرايط توبه از نظر حضرت على-عليه السّلام-

و مخفى نماند كه:آنچه مذكور شد شرط قبول توبه است كه بدون آنها توبه قبول

[١] در طلب چيزى اصرار و پافشارى كردن.