پس ايمان تامّ و كامل در وقتى حاصل است كه آدمى اصل ايمان را كه شهادتين است،و فرع آن را كه اعمال جوارح و صفات نفس است درست نموده باشد.و شهادتين،حكم روح ايمان را دارند و ساير اعمال،حكم اعضا و جوارح آن را.

پس كسى كه شهادت به وحدانيّت خدا و نبوّت پيغمبر-صلّى اللّه عليه و آله-او بدهد و ليكن اعمال او موافق اعمال مؤمنين نباشد ايمان او مانند انسانى است كه:دست و پاى او بريده باشد.و چشمهاى او كور شده باشد.و همۀ اجزاى ظاهره و باطنه او خلل پذيرفته باشد.و شكىّ نيست كه:حال چنين كسى به مرگ نزديك،و به اندك صدمه‌اى روح از او مفارقت مى‌نمايد.پس همچنين كسى كه اصل ايمان را داشته باشد و ليكن در اعمال خود تقصير و كوتاهى كند ايمان او به زوال نزديك،و به يك حمله شيطان در حين مرگ از دست مى‌رود.پس گناهكار و بى‌گناه اگر چه هر دو شريك‌اند در اسم ايمان،و ليكن شراكت ايشان چون شركت درخت كدو و چنار است،كه هر دو را درخت گويند و ليكن فرق آنها وقتى معلوم مى‌شود كه بادهاى قوىّ به وزيدن آيد،زيرا در اين وقت،درخت كدو را از ريشه بر مى‌آورد و شاخ و برگ آن را متفرّق مى‌سازد ولى درخت چنار،محكم در جاى خود ايستاده و متأثّر نمى‌گردد.

پس در وقت حمله شياطين،به خصوص در وقت مرگ،فرق ميان دو ايمان معلوم خواهد شد.و از اينجا معلوم مى‌شود كه تكيه و اعتماد معصيت كار بر ايمان خود و اميد خلاصى از آتش جهنم در آخر كار به واسطه ايمان نيز از فريب شيطان است،چرا كه ايمانى كه نمى‌داند تا وقت رفتن باقى خواهد بود يا نه شايسته اعتماد بر آن نيست.و گناهكارى كه از مخلّد بودن در جهنّم با وجود معصيت نمى‌ترسد،به اعتماد بر ايمان خود به يگانگى پروردگار و نبوّت رسول مختار-صلّى اللّه عليه و آله-،مثل شخص تندرستى است كه غذاهاى ضرر دار و طعامهاى زهر آلوده بخورد و از مرگ نترسد به جهت اعتماد بر صحّت و تندرستى خود.

و شكى نيست كه:مردن صحيح اگر چه بعيد و ليكن اين غذاها آخر منجر به مرض،و مرض سبب مردن مى‌شود.پس همچنين ايمان اگر باقى بماند اگر چه آدمى را از مخلّد بودن در جهنّم نگاهدارد و ليكن معاصى،منجرّ به سلب ايمان و سوء خاتمه مى‌شود.و آن نيز سبب خلود در آتش مى‌گردد.و نسبت معاصى و گناهان به ايمان،مثل نسبت غذاهاى مضرّه يا طعامهاى زهر آلوده است به بدن انسان.

[١] احياء العلوم،ج ٤،ص ٧.