صفات به واسطه تكرار اعمال و افعال مقتضيه آنها است.و هر عملى كه يك مرتبه سر زد اثرى از آن در دل حاصل،و در مرتبه دوم آن اثر بيشتر مى‌شود،تا بعد از تكرار عمل، اثر مستحكم و ثابت مى‌گردد و«ملكه راسخه»مى‌شود در نفس،همچنان كه«انگشت» [١]چون مجاور آتش شود حرارت در آن تأثير مى‌كند و گرمى در آن ظاهر مى‌شود،ليكن ضعيف است و به مجرد دور كردن از آتش سرد مى‌شود.و هر گاه مجاورت طول كشيد تأثير حرارت در آن بيشتر مى‌شود،و رنگ آتش در آن هم مى‌رسد،و بعد از آن روشن مى‌شود و آتشى مى‌گردد كه هر چه به آن نزديك شود مى‌سوزد،و هر چه به آن مقابل شود روشن مى‌كند.

و همين است سبب در سهولت تعليم اطفال و تأديب ايشان،و صعوبت تغيير اخلاق مشايخ و پيران.و هرگاه كسى مراقبت احوال خود كند،و نظرى در اعمال و افعال خود كند،و صفحه دل خود را گشوده و به ديده بصيرت در آن تأمل نمايد،بر مى‌خورد به ملكات و صفاتى كه در آنجا رسوخ كرده‌اند،و اكثر مردم به جهت گرفتارى علايق و كثرت عوايق از نقوش و نفوس خود غافل‌اند.

اما چون زمان رحلت از اين سراى پندار،و مسافرت به عالم بقا و قرار رسد،دل از مشاغل دنيويه فارغ،و ريشه علايق از مزرع خاطر منقلع،و پرده طبيعت از مقابل ديده بصيرت برداشته شود،و نظر او بر لوح دل و صفحه نفس افتد.

چنانكه حق-سبحانه و تعالى-فرموده: «وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ » . [٢]

و در مكان ديگر مى‌فرمايد: «فَكَشَفْنٰا عَنْكَ غِطٰاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» .يعنى:«پس در آن روز پرده از پيش ديده تو برداشته مى‌شود،و چشم تو تيز بين مى‌گردد،و اعمال خود را مى‌بينى». [٣]

پس نتايج اعمال خود را معاينه مى‌بيند،و ثمرات افكار و افعال خود را مشاهده مى‌كند،و مى‌رسد به آنچه در كتاب كريم است كه:

«وَ كُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ كِتٰاباً يَلْقٰاهُ مَنْشُوراً اِقْرَأْ كِتٰابَكَ كَفىٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً» . [٤]يعنى:«هر شخصى را لازم ساخته‌ايم عمل او را از خير و شر در گردن او مانند«طوق»كه از او جدا نمى‌شود.و در روز قيامت كتابى را كه اعمال او در آن ثبت است به جهت او بيرون مى‌آوريم،در حالى كه گشاده باشد و بر او

[١] زغال.

[٢] يعنى:و هنگامى كه نامه اعمال خلق گشوده شود.تكوير،(سورۀ ٨١)،آيه ١٠.

[٣] ق،(سورۀ ٥٠)،آيه ٢٢.

[٤] اسراء،(سورۀ ١٧)،آيه ١٣.