در آیه معروف «ذر» نکته عجیبی در باب شناخت خود و خود شناسی هست اگر چه به صورت رمز مانند بیان شده است؛ میگوید:«اشهدهم علی انفسهم» [٢] (مردم را شاهد بر نفسهای خود گرفت). شهادت یکوقت ادای شهادت است که اول انسان چیزی را دیده، بعد میخواهد برای دیگران نقل کند و شهادت بدهد؛ و یکوقت یکی را میآورند برای اینکه اول ببیند و بعد شهادت بدهد. آن را میگویند «ادای شهادت» و این را میگویند «تحمّل شهادت». قرآن میگوید خدا خود بشر را به خودش ارائه داد (البته این آیه از آیات فطرت است)، خودش را شاهد بر خودش گرفت، یعنی گفت خودت را ببین! (اشهدهم علی انفسهم) تا بشر خودش را دید، خدا گفت:«الست بربّکم» آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: بله. نمیگوید خدا خودش را به بشر ارائه داد، بعد گفت آیا من پروردگار شما نیستم؛ میگوید بشر را به بشر ارائه داد و بعد گفت آیا من پروردگار شما نیستم؟ به چه مناسبت [اینطور گفت؟] [آیا] این مثل این است که آقای زید را [به کسی] نشان بدهند بعد بگویند آیا عمرو را نمیبینی؟ نه، این حساب دیگر است. در مقام مثل، مثل این است که کسی به دوستش میگوید آن آینه را نگاه کن، او در آینه نگاه میکند، صورت رفیقش را میبیند؛ تا به آینه نگاه کرد میگوید من زیبا هستم یا نه؟ چرا؟ چون به آینه نگاه کرده است. اگر به دیوار نگاه کرده بود اینطور نبود.

اینقدر خدا با بشر نزدیک است! اینقدر خودشناسی و خداشناسی با یکدیگر آمیخته است! میگوید بشر! خودت را ببین، تا خودش را میبیند میگوید آیا من پروردگار تو نیستم؟ تو خودت را ببینی مرا دیدهای، خودت را بشناسی مرا شناختهای. جمله «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» [١] (هر کس خودش را بشناسد خدا را شناخته است) از جملات معروف جهان است، قبل از اسلام هم این جمله گفته شده است، سقراط هم گفته است، در هند هم خیلیها گفتهاند ولی احدی به زیبایی قرآن بیان نکرده است. امیر المؤمنین از این تعبیرات، زیاد در کلماتش هست، در کلمات پیغمبر اکرم (ص) نیز

[١]. غرر الحکم و دررالکلم، فصل ٧٧، حدیث ٣٠١.[٢]. اعراف/ ١٧٢.