* رسیدیم به اینکه این مطلب مورد توافق هر دو طرف (ما و آنها) است که طبیعت هویتی غیر از حرکت و تحول ندارد، و بحث در این بود که آیا از این مطلب باید چنین نتیجه گرفت که عالم بینیاز از ماورای خودش است و یا اینکه نه، طبیعت به حکم همین که یک واحد حرکت است نیازمند به ماورای خودش میباشد و متغیر بماهو متغیر نیازمند به ثابت بماهو ثابت است.

طبق فلسفه هگل دستگاه دیالکتیک خودسان و قائم به ذات است و نیازی به بیرون خود ندارد و لذا در فلسفه او صحبت از خدایی که علت عالم باشد نیست، خدا از نظر او ایده مطلق است و داخل در همان دستگاه دیالکتیک است، لذا فلسفه او را به یک معنی میتوان فلسفه الحادی و منکر خدا (به معنای علت عالم) دانست، و به یک

[١]. اشکال: ممکن است بگویند عین تحول و «شدن» بودن جهان، اصل است و اصل دلیل نمیخواهد، این فرضی است که با آن جهان را توجیه میکنیم.

جواب: ولی با اصل متحول بودن هم جهان قابل توجیه است، چه ضرورتی دارد این اصل را بپذیریم و جهان را عین تحول بدانیم؟

- اساساً یعنی چه که جهان عین تحول است؟

جواب: اینها که درباره حرفهایشان توضیح نمیدهند، اگر توضیح بدهند و بحث کنند در آن گیر خواهند کرد؛ همین قدر میگویند وجود مساوی است با شدن، و اصل این حرف از هگل است و اینها بدون اینکه دربارهاش فکر کنند همینطور حرف او را تکرار میکنند. هگل چون جریان ذهن و عین را یکی میدانست میتوانست چنین حرفی بزند ولی اینها که مبانی او را قبول ندارند دلیلشان چیست؟ بر فرض اینکه قبول کنیم اینها هم مانند شرق به این نتیجه رسیدهاند که جهان عین تحول و حرکت است و شرق و غرب از دو راه به یک نتیجه دست یافتهاند، بر فرض قبول این مطلب و صرف نظر از اشکالات دلیل نداشتن آنها، مسأله مهم نتیجهای است که از این حقیقت میتوان گرفت. شرق میگوید: به دلیل اینکه عالم عین «شدن» است، عین حادث شدن است، عین حدوث تدریجی است و نیازش به علت ماوراء خود، بیشتر است از آن وقت که ما عالم را «شدن» ندانیم؛ پس به طور قطع عالم دائما در حال آفریده شدن است، یک واحد آفریده است (العالم متغیر و کل متغیر حادث)، در فلسفه ملا صدرا به این شکل درمیآید که «کل متغیر عین الحدوث»، ولی آقایان که خیال میکنند به این نتیجه رسیدهاند که عالم عین «شدن» است میگویند: چون عالم «شدن» است نیازی به ماورای خود ندارد و خودش خودش را به وجود آورده است، و این مسألهای است که در درس آینده باید بررسی شود.