مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٤١ - الف اصل تضاد

الف . اصل تضاد

بحث درباره چهار اصل معروف دیالکتیک است. ما از اصل تضاد شروع میکنیم. خود آنها یک ترتیب خاصی برای این اصول قائل نیستند و بطور مختلف آنها را ذکر میکنند و در نحوه بیان هم وحدت نظر ندارند؛ مثلًا استالین طوری بیان میکند و ژرژ پولیتسر طور دیگر و ارانی به نحو دیگر؛ بعضی تکامل را اصل مستقل میدانند و بعضی جزء اصل حرکت و بعضی نیز در ذیل اصل تضاد از آن یاد میکنند. خلاصه بیان یکنواختی در مطالب خودشان ندارند و اینجور نیست که ترتیب این اصول مشخص باشد و هر وقت گفته شود اصل اول یا اصل دوم، معلوم باشد که مقصود کدام اصل است و به همین دلیل هم در کلمات خود اینها مقدم و مؤخر ذکر شده است، هرچند که اصل تأثیر متقابل را معمولًا مقدم بر اصول دیگر ذکر میکنند، ولی شاید لازم باشد که اصل تضاد را مقدم بر آنها ذکر کنند چون گاهی از اصل تأثیر متقابل به نام اصل همبستگی تضادها تعبیر میکنند، پس خود تضادها باید شناخته شوند تا در مرحله بعد، از همبستگی آنها بحث شود. در مورد اصل حرکت هم، چون این آقایان حرکت را ناشی از تضاد میدانند، میشود گفت که قاعدتا باید مؤخر از اصل تضاد باشد.

اصل چهارمشان هم که اصل جهش و انقلاب و تبدیل کمیت به کیفیت است، قاعدتا باید بعد از اصل حرکت ذکر شود چون اینها مدعی هستند که شئ، در حال