زبانها بوده و کنگرهها برایش تشکیل دادهاند دیگر نقطه ناشناخته ندارد، در صورتی که بوعلی نیز ناشناخته است. این بنده که یک کار عمدهاش تحقیق در منطق و فلسفه بوعلی است، مجهولاتی در منطق و فلسفه بوعلی دارد، اگر کسی را بیابد که واقعاً منطق و فلسفه بوعلی را میشناسد حاضر است با نهایت فروتنی از محضرش بهرهمند گردد.

تخصص بوعلی در منطق و حکمت الهی و حکمت طبیعی و طب است، در سایر علوم زمان خویش نیز از ادبیات و فقه و نجوم و موسیقی و غیره وارد بوده و احیاناً در بعضی، مانند لغت عرب، شاید متخصص بوده است. اما تخصص ابوریحان در ریاضیات و نجوم و تاریخ و جغرافیا و شناخت ادیان و عقاید ملل است؛ بعلاوه چند زبان میدانسته که بوعلی نمیدانسته است، و به سایر علوم زمان خویش نیز وارد بوده است.

تفاوت دیگر اینکه ابوریحان از بوعلی موفقتر بوده است؛ اولًا عمرش به حدود هشتاد سال رسیده و ثانیاً از یک زندگی آرام و بیدغدغه و به اصطلاح «طلبگی» برخوردار بوده، شواغل و موانع نداشته است. میگویند در همه ایام سال فقط دو روز تعطیل داشته و باقی همه مشغول تحقیق بوده است. اما بوعلی برعکس او بوده است؛ اولًا در سن ٥٤ سالگی و حداکثر در ٦٤ سالگی درگذشته است، ثانیاً زندگی پرماجرا و مشغلهای داشته است. متأسفانه بسیاری از اوقاتش صرف سیاست و وزارت شد. خود از مشاغل زیاد و نداشتن وقت شکایت میکند. ابو عبید جوزجانی، شاگرد معروف بوعلی، که شرح زندگی بوعلی را نقل کرده است، میگوید: «بوعلی در هنگام تألیف شفا، نظر به اینکه روزها هیچ وقت نداشت، فقط شبها ما به حضورش میرفتیم و او به این کار میپرداخت» [١]. ثالثاً بوعلی اهل عیش و بزم بوده و مقداری از وقتش صرف این کارها شده است و بالاخره جانش را روی این دو کار- عیاشی و وزارت- گذاشت.

با همه اینها وقتی که به محصول کار بوعلی مینگریم و این همه آثار او را میبینیم سخت دچار حیرت میگردیم که چگونه این مرد در این عمر نسبتا کوتاه با این زندگانی پر ماجرا و پر مشغله، توانسته است این همه آثار با این عمق و دقت خلق

مجموعهآثاراستادشهیدمطهری ج١٣ ٨٤ ابوریحان یا بوعلی؟ ..... ص : ٨٣

[١] تاریخ الحکماء قفطی، چاپ لیبزیگ، ص ٤٢٠.