مسأله دیگر مربوط به اصل سرمایهداری است که الآن در آنجا وجود دارد ولی به شکل دولتی، یعنی سرمایهدار خود دولت است و نزول را خود دولت میخورد، و چه فرق میکند که نزول را فلان طبقه آمریکایی بخورد یا دولت شوروی بخورد؟ در هر حال نزولخوری نزول خوری است و سرمایهداری سرمایهداری. این است که میگویند [کاپیتالیسم] شوروی؛ و این نقدی نیست که تنها غیر کمونیستها میکنند، بلکه کمونیستهایی هم که مخالف با شوروی هستند این اشکال را به شوروی دارند، و در نتیجه جامعه سوسیالیستی برگشته است به همان وضع سابق خودش.

اشکال: ممکن است بگویند گناه این وضع تقصیر ما نیست، تقصیر دنیای غیر کمونیست است.

جواب: تقصیر هر کس میخواهد باشد، صحبت در این است که به آن دوره ایدهآل (حتی به قسمت آغازین آن هم) نرسیدهاید با اینکه ادعا میکنید رسیدهاید. در حقیقت شکل جامعهتان عوض شده است نه ماهیت آن، و همان ماهیت به نامهای دیگر وجود دارد، حالا این وضع به هر علتی میخواهد باشد.

- ممکن است اینها اشکال به شوروی را قبول کنند. اشکال به شوروی که اشکال به مارکسیسم نمیشود.

جواب: کجا قبول میکنند؟ همین آقای مجادل و استادش در کتاب زمینه جامعهشناسی اشکال به شوروی را قبول ندارند و حتی در مقام مثال هم همین جامعهها را مثال میآورند. تازه چین هم در این چند سال اخیر همان راه را دارد میرود. پس جامعهای که این خیالات در آن به فعلیت رسیده باشد و همهاش حواله به آینده نباشد کدام است؟ ایراد مدعی به مجادل همین است که تو همهاش داری وعده سر خرمن میدهی. مجادل جواب میدهد که نه، همهاش وعده نیست، فعلیت هم دارد؛ و این معنایش این است که همین وضع موجود در کشورهای سوسیالیستی را قبول دارد. مدعی اشکال میکند که این نمونهای که ادعا میکنی نمونه ایدهآل نیست، این هم چیزی است مثل نمونههای دیگر؛ و اشکالش هم درست است، منتها مدعی تنها به سرمایهداری جامعههای کمونیست ایراد میکند و از طبقاتی بودن آن جامعهها صحبتی به میان نمیآورد، تنها میگوید: «پایان آن سرمایهداری است». مجادل که به