مسأله بایدها و نبایدها برای انسان عاقل مطرح است، همان طوری که قدمای ما هم آن را جزء عقل عملی میدانند نه نفس از جنبه عملی، آنها هم این احکام را احکام عقل عملی میدانند. حسن و قبح، حکم عقل عملی است، آن قوه مفکره درککننده «کلی» از آن جنبهای که بدن را تدبیر میکند، و الّا در مورد انسان از آن حیث که حکم عقل بر او حاکم نیست، یا حیوان، هیچ اعتباری نیست، و این مجاز اتفاقا یکی از مختصات انسان است. این انسان است که اندیشهاش به حدی رسیده که حد یک شئ را به شئ دیگر میدهد و به انسان زیبا میگوید «ماه». یک موجودی به نام «ماه» میبیند و یک موجودی به نام «انسان»، و در آن یک حسن و زیبایی میبیند و نسبت به آن احساساتی دارد و بعد حد آن را بر این منطبق میکند تا احساساتی که نسبت به آن دارد بر این منتقل کرده باشد. این عمل یکی از نشانههای رشد انسانی است و حیوان ابدا قادر نیست چنین تصرفاتی بکند. این کار در واقع مثل یک نوع گریم و توالت کردن است که انسان در حس خودش یک زیبایی برای یک انسان احساس میکند، بعد یک زیباییهای عرضی به آن اضافه میکند. در عین اینکه میداند این زیباییها مال خود آن انسان نیست، مال آب و رنگ و خال و خط است، ولی همین آب و رنگ که از بیرون آورده و به آن اضافه کرده، باعث میشود که احساساتش نسبت به آن شخص مضاعف میشود، نه اینکه دو احساس دارد، یکی مال آب و رنگ و دیگری مال شخص. در مجاز و تعبیرات شاعرانه هم همینطور است. وقتی [انسان] حد یک شئ را به شئ دیگر میدهد، اصلا در نظرش این شئ زیباتر میشود، مثل رودکی که برای امیر سامانی آن شعرها را گفت. بخارا که همان بخارا بود، در عین حال چنان وضع را در نظر او زیبا جلوه داد که [او را از جا کند] [١]. اینها از معجزات فکر انسان است [٢].

است. اراده آن حالت اجماع نفس است، حالت تصمیمگیری نفس است که عقل دخالت کرده و محاسبه به میان آمده و ترجیح عقلی انجام گرفته است. هرچه اینجور باشد اراده قویتر است.[١]. رجوع شود به اصول فلسفه (مجموعه آثار ٦، ص ٣٨٢).[٢]. سؤال: آیا انعکاس شرطی پاولوف همین نیست؟

جواب: نه، این نیست. انعکاس شرطی پاولوف نه مربوط به حرف مادیها میشود در مورد ادراک که میخواهند فکر را به نحو مادی توجیه کنند [و نه مربوط به مسأله اعتباریات]. او از یک امر قهری که برای انسان پیدا میشود صحبت میکند. مسأله تداعی معانی یا انعکاس شرطی یک مطلب است و مسأله اعتبار و مجاز مطلب دیگر. انعکاس شرطی معنایش این است که چیزی به دنبال چیز دیگر میآید، ولی در اینجا توالی و به دنبال هم آمدن مطالب نیست، بلکه چیزی را چیز دیگر میبیند، یعنی آن را به این ضمیمه میکند و حد یک شئ را به شئ دیگر