معمولًا تصور میشود که مثلًا انسان ذهنی، خیالی بیشتر نیست و انسان آنی است که در خارج وجود دارد، در صورتی که از جنبه دیگر آن انسانی که در ذهن وجود پیدا میکند، از این انسان که در خارج هست، از لحاظ وجودی بسیار قویتر است.

به هر حال اینکه آمدند گفتند ذهن و خارج باید متناظر باشد، متناظر بودن را چنین تعقل کردند که ذهن باید عینا مصداق خارج باشد، پس تمام خصلتهای آن را باید داشته باشد. این مطلب اضافه بر اینکه دروغ است، صد تا عیب دیگر هم دارد. همان چیزی که لازمه حرف آنهایی بود که همین اشتباه را کردند و خیال کردند وقتی ماهیت در ذهن وجود پیدا میکند متناظر با ماهیت خارجی است، یعنی مصداق ماهیت خارجی است، و گفتند پس باید آتشی که در ذهن تصور میکنیم حرارت داشته باشد و سوزنده باشد، لازمه حرف اینها هم همین است؛ اگر آن چیزی که در ذهن است عینا مصداق همان چیزی باشد که در خارج است تمام خواص آن را باید داشته باشد.

حالا راه حل قضیه چیست؟ [یعنی چگونه میشود ذهن را از روی اختیار با واقع متغیر و متکامل هماهنگ نمود] و امر اختیاری در این مورد کدام است؟ راه حل قضیه این است که: ما میتوانیم دو جور فکر کنیم؛ یکی اینکه وقتی ذهن ما خارج را درک میکند در واقع در یک لحظهای تصویری از خارج میگیرد. تفکر جامد این است که ما هر تصویری که از هر لحظهای از خارج داشته باشیم آن تصویر را برای همیشه کافی بدانیم، مثل یک دستگاه عکسبردار که از یک لحظهای که از یک شئ عکس برمیدارد، بعد برای ده سال دیگر هم به همان حال باقی است. اگر واقعیت را ما ساکن بدانیم، هر تصویری که از واقعیت در هر لحظهای داشته باشیم، این را برای همیشه کافی میدانیم، مثل اینکه مثلًا «زید قائم یوم الجمعه» را همینقدر که دیدیم زید روز جمعه قائم است بگوییم پس روز شنبه هم قائم است.

انسان اگر واقعیت را جامد بداند، فکر میکند اگر برای یک لحظه واقعیت را دیده است، برای همیشه صادق است. این [مبتنی بر] تفکر جامد [است] که فکر کند شئ مستقل از محیط خودش است. ولی وقتی انسان این را بداند که هر تصویری که از واقعیتهای جزئی دارد این تصویر فقط برای لحظهای صادق است اما برای خصوص آن لحظه ابدالاباد صادق است (مثل عکسی که از یک بچهای در یک سالگی برمیداریم، این عکس عکس یک سالگی اوست برای همیشه) [در این صورت دیگر