یک حادثه درماندند و بر آنها مجهول ماند پای خدا را به میان میکشند، و از همین جهت است که در مسئله مخلوق بودن حیات و جهان، بیشتر به «آن» اول پیدایش حیات یا جهان اهمیت میدهند زیرا آغاز حیات و آغاز جهان بیش از هر چیز دیگر در نظر آنها مجهول و ناشناخته بوده است.

آن فکر یهودی از یک طرف و این فکر منفی از طرف دیگر سبب شده که مسئله توحید از طرفی با موضوع «آن» و از طرف دیگر با «علل ناشناخته حوادث» وابستگی پیدا کند، و پر واضح است که نتیجه این دو وابستگی این است که اگر موضوع «آن» خلقت حیات یا جهان مورد شک و تردید واقع شود و یا «علل ناشناخته حوادث» تدریجاً شناخته شود مسئله توحید و خدا شناسی هم تدریجاً مورد تردید و انکار واقع شود.

در مقاله «قرآن و مسئلهای از حیات» روشن کردیم که یک نمونه از اعجاز این کتاب کریم این است که در آن اثری از آن فکر یهودی و یا از آن فکر منفی یافت نمیشود، با اینکه در تاریخ فکر بشری این دو انحراف فلج کننده به قدری شایع است که جز یک عده معدود که آنها هم از مشرب قرآن سیراب شدهاند کسی از آن رهایی نیافته است.

یک نظر دقیق به تاریخ فکری فلاسفه قبل از اسلام و اکثریت متکلمین اسلامی و قاطبه حکمای دوره جدید اروپا این مطلب را روشن میکند. به طور تحقیق باید گفت: قرآن یگانه معلم توحیدی است که خدا را در نظام موجود و مشهود و در جریان علل و معلولات و سنن جاری آفرینش، نه در آغاز کار، و از طریق مثبت و معلوم، نه از طریق منفی و علل نشناخته، به بشر معرفی میکند.

این بود فشرده آنچه در آن دو مقاله تحقیق شد و لازم است بر هر کس که جوینده و خواهان درک این معانی است اینها را به ذهن خود بسپارد. اکنون میتوانیم به شرح مطلبی که تحت عنوان «توحید و تکامل» در نظر گرفتهایم بپردازیم.

ما در اینجا نه میخواهیم مستقلًا وارد مبحث «توحید» بشویم و مجموع ادّله توحید را که در کتب کلامی و فلسفی ذکر شده با توجه به آنچه در اطراف آنها گفته شده و یا میتوان گفت ذکر کنیم؛ زیرا هر چند که این مبحث فصل دلپذیری است و همه کس به حسب طبع علاقه فراوانی دارد که از مجموع آنچه در این زمینه گفته شده اطلاع پیدا کند و ببیند طرز بیان کتب آسمانی در این موضوع چیست و طرز بیان